AZƏRBAYCAN RESPUBLİKASI ADINDAN

Azərbaycan Respublikası

Konstitusiya Məhkəməsi Plenumunun

Q Ə R A R I

Azərbaycan Respublikası Konstitusiyasının 61 və 71-ci maddələri, habelə hüquqi müəyyənlik prinsipi baxımından Azərbaycan Respublikası Cinayət Məcəlləsinin 288.2-ci maddəsində nəzərdə tutulan “müdafiəçi” ifadəsinin mülki mühakimə icraatında iştirak edən vəkili də əhatə edib-etməməsi məsələsinə münasibətdə şərh olunmasına dair

21 sentyabr 2026-cı il                                                                         Bakı şəhəri

Azərbaycan Respublikası Konstitusiya Məhkəməsinin Plenumu Fərhad Abdullayev (sədr), Humay Əfəndiyeva, Rauf Quliyev, Otari Qvaladze, Fikrət Məmmədov, İsa Nəcəfov, Rəşid Rzayev, Fərhad Tutayuk və Xanlar Vəliyevdən (məruzəçi-hakim) ibarət tərkibdə,

məhkəmə katibi Fəraid Əliyevin iştirakı ilə,

Azərbaycan Respublikası Konstitusiyasının 130-cu maddəsinin Vl hissəsinə, “Konstitusiya Məhkəməsi haqqında” Azərbaycan Respublikası Qanununun 27.2 və 33-cü maddələrinə və Azərbaycan Respublikası Konstitusiya Məhkəməsinin Daxili Nizamnaməsinin 39-cu maddəsinə müvafiq olaraq, xüsusi konstitusiya icraatının yazılı prosedur qaydasında keçirilən məhkəmə iclasında Şəki Rayon Məhkəməsinin müraciəti əsasında Azərbaycan Respublikası Konstitusiyasının 61 və 71-ci maddələri, habelə hüquqi müəyyənlik prinsipi baxımından Azərbaycan Respublikası Cinayət Məcəlləsinin 288.2-ci maddəsində nəzərdə tutulan “müdafiəçi” ifadəsinin mülki mühakimə icraatında iştirak edən vəkili də əhatə edib-etməməsi məsələsinə münasibətdə şərh olunmasına dair konstitusiya işinə baxdı.

İş üzrə hakim X.Vəliyevin məruzəsini, maraqlı subyektlər Şəki Rayon Məhkəməsinin müraciətini, Azərbaycan Respublikası Milli Məclisi Aparatının mülahizəsini, Azərbaycan Respublikasının Ali Məhkəməsi, Azərbaycan Respublikasının Ədliyyə Nazirliyi, Azərbaycan Respublikasının Prokurorluğu, Sumqayıt Apellyasiya Məhkəməsi, Naxçıvan Muxtar Respublikasının Ədliyyə Nazirliyi, Hüquqi Ekspertiza və Qanunvericilik Təşəbbüsləri Mərkəzi və Azərbaycan Respublikasının Vəkillər Kollegiyası  tərəfindən təqdim edilmiş mütəxəssis mülahizələrini, ekspert Bakı Dövlət Universitetinin Hüquq fakültəsinin Cinayət hüququ və kriminologiya kafedrasının müdiri, hüquq elmləri doktoru, professor  Ş.Səmədovanın rəyini və iş materiallarını araşdırıb müzakirə edərək, Azərbaycan Respublikası Konstitusiya Məhkəməsinin Plenumu

M Ü Ə Y Y Ə N    E T D İ:

Şəki Rayon Məhkəməsi Azərbaycan Respublikasının Konstitusiya Məhkəməsinə (bundan sonra – Konstitusiya Məhkəməsi) müraciət edərək, Azərbaycan Respublikası Cinayət Məcəlləsinin (bundan sonra – Cinayət Məcəlləsi) 288.2-ci maddəsində nəzərdə tutulan “müdafiəçi” ifadəsinin mülki mühakimə icraatında iştirak edən vəkili də əhatə edib-etməməsinin hüquqi müəyyənlik prinsipinin tələbləri baxımından şərh edilməsini xahiş etmişdir.

Müraciətdən görünür ki, ibtidai istintaq orqanı Cinayət Məcəlləsinin 288.2-ci  maddəsində nəzərdə tutulan “müdafiəçi” ifadəsini yalnız cinayət prosesi iştirakçısı olan vəkilə aid etmiş, mülki işdə iştirak edən vəkilin həmin anlayışa daxil olmadığı qənaətinə gəlmişdir. Bu səbəbdən mülki mühakimə icraatında iddiaçının hüquqlarını müdafiə edən vəkilə qarşı məhkəmə iclası və məhkəmə binası daxilində hədə-qorxu, təhqir və aqressiv davranışlar törədilməsinin bu maddə üzrə məsuliyyətə səbəb olmadığı nəticəsinə gəlmişdir.  

Şəki Rayon Məhkəməsi isə hesab edir ki, bu yanaşma vəkilin hüquqi yardım göstərmək funksiyasını yalnız cinayət mühakimə icraatı ilə məhdudlaşdırır və mülki məhkəmə icraatında iştirak edən vəkilin peşə fəaliyyəti ilə əlaqədar hədələnməsi və ona qarşı təzyiq göstərilməsi hallarının cinayət-hüquqi qiymətləndirilməsində qeyri-müəyyənlik yaradır. Bu baxımdan müraciətin predmeti Cinayət Məcəlləsinin 288.2-ci maddəsindəki “müdafiəçi” anlayışının yalnız cinayət prosesində iştirak edən müdafiəçini, yoxsa mülki məhkəmə icraatında hüquqi yardım göstərən vəkili də əhatə edib-etməməsinin aydınlaşdırılması ilə bağlıdır.

Göstərilənlər baxımından qanunvericiliyin eyni qaydada tətbiqinə nail olmaq, həmçinin hüquqi müəyyənlik prinsipinin tələblərinə əməl olunması və şəxslərin Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyasında (bundan sonra – Konstitusiya) nəzərdə tutulmuş hüquqlarının müdafiəsinin təmin edilməsi məqsədi ilə Konstitusiya Məhkəməsinə müraciət edilməsi zəruri hesab edilmişdir.

Konstitusiya Məhkəməsinin Plenumu müraciətlə bağlı aşağıdakıları qeyd edir.

Konstitusiyanın 61-ci maddəsinə müvafiq olaraq hər kəsin yüksək keyfiyyətli hüquqi yardım almaq hüququ, habelə səlahiyyətli dövlət orqanları tərəfindən tutulduğu, həbsə alındığı, cinayət törədilməsində ittiham olunduğu andan müdafiəçinin köməyindən istifadə etmək hüququ vardır.

Həmin maddənin mahiyyətindən irəli gələrək qeyd olunmalıdır ki, hüquqi yardım hüququ yalnız formal təminat xarakteri daşımır, eyni zamanda şəxslərin hüquq və azadlıqlarının effektiv müdafiəsinin əsas konstitusion mexanizmlərindən biri kimi çıxış edir. Bu hüququn real və səmərəli şəkildə həyata keçirilməsi üçün peşəkar hüquqi yardım göstərən şəxslərin sərbəst, maneəsiz və təhlükəsiz fəaliyyət göstərmək imkanının olması zəruridir. 

Konstitusion təminat kimi hüquqi yardım almaq hüququnun məqsədi şəxsin ədalət mühakiməsi həyata  keçirilərkən, habelə inzibati icraat çərçivəsində müdafiəsiz vəziyyətdə qalmamasını təmin etmək, ədalət mühakiməsinin çəkişmə və bərabərlik prinsipləri əsasında həyata keçirilməsinə nail olmaqdır. Bu baxımdan vəkilin fəaliyyəti yalnız konkret şəxsin maraqlarının müdafiəsi ilə məhdudlaşmır, eyni zamanda ədalət mühakiməsinin həyata keçirilməsinin mühüm elementlərindən biri kimi çıxış edir.

Müdafiəçinin köməyindən istifadə etmək hüququ beynəlxalq hüquqi aktlarla da fundamental hüquqlar sırasında tanınır. “Mülki və siyasi hüquqlar haqqında” Beynəlxalq Paktın 14-cü maddəsinin 3-cü hissəsinin b və d bəndlərinə əsasən hər bir şəxsin ona qarşı irəli sürülən istənilən cinayət ittihamına baxılarkən bərabərlik əsasında öz müdafiəsinə hazırlaşmaq və özünün seçdiyi müdafiəçi ilə əlaqə saxlamaq üçün kifayət qədər vaxta və imkana malik olmaq; öz iştirakı ilə mühakimə olunmaq və özünü şəxsən və ya öz seçdiyi müdafiəçi vasitəsilə müdafiə etmək; əgər müdafiəçisi yoxdursa, bu hüququ barədə xəbərdar edilmək və ədalət məhkəməsinin mənafeyi bunu tələb etdiyi istənilən halda onun üçün təyin edilmiş müdafiəçiyə, bu müdafiəçinin haqqını ödəməyə kifayət qədər vəsaiti olmadığı istənilən halda isə pulsuz müdafiəçiyə malik olmaq hüququ vardır. 

Konstitusiyada və beynəlxalq hüquqi aktlarda təsbit olunmuş müdafiəçinin köməyindən istifadə etmək hüququnun həyata keçirilməsi mexanizmləri milli qanunvericilikdə ətraflı şəkildə tənzimlənmişdir.

Müraciətdə qaldırılan məsələ ilə əlaqədar qeyd edilməlidir ki, şübhəli və ya təqsirləndirilən şəxsin müdafiə hüququnun təmin edilməsində iştirak edən müdafiəçinin hüquqi statusu, hüquq və vəzifələri, habelə cinayət mühakimə icraatında iştirakının əsasları prosessual qanunvericiliklə müəyyən edilmişdir. Cinayət-Prosessual Məcəllənin 92-ci maddəsi müdafiəçinin hüquqi statusunu nəzərdə tutur. Həmin Məcəllənin 92.1-ci maddəsinə əsasən cinayət prosesində müdafiəçi qismində yalnız Azərbaycan Respublikasının ərazisində vəkillik fəaliyyətini həyata keçirmək hüququna malik olan vəkil iştirak edə bilər. Müdafiəçi şübhəli və ya təqsirləndirilən şəxsin şəxsiyyəti və onun iştirakı ilə baxılan cinayət işinin xarakteri ilə eyniləşdirilə bilməz.

Göründüyü kimi, qanunverici “müdafiəçi” anlayışını vəkillik fəaliyyətindən ayrı, müstəqil hüquqi institut kimi deyil, vəkil tərəfindən həyata keçirilən hüquqi yardım fəaliyyətinin cinayət mühakimə icraatındakı prosessual forması kimi müəyyən etmişdir. Başqa sözlə, “müdafiəçi” anlayışı ayrıca bir peşə və ya fərqli hüquqi fəaliyyət növünü deyil, vəkilin hüquqi yardım göstərilməsi funksiyasının konkret prosessual müstəvidə ifadəsini əks etdirir.

Konstitusiya Məhkəməsi Plenumunun “Azərbaycan Respublikası Cinayət-Prosessual Məcəlləsinin 92.12-ci maddəsinin bəzi müddəalarının şərh edilməsinə dair” 2011-ci il 20 may tarixli Qərarında qeyd edilmişdir ki, hər bir şəxsin müdafiəçinin köməyindən istifadə etmək hüququ yüksək keyfiyyətli hüquqi yardım almaq hüququnun növü olaraq Konstitusiyada təsbit olunmuş digər hüquqlarla qarşılıqlı əlaqədədir (qanunla qadağan olunmayan üsul və vasitələrlə öz hüquqlarını müdafiə etmək hüququ, azadlıq hüququ, məhkəmə müdafiəsi hüququ) və onların həyata keçirilməsini təmin edir. Bunun davamı olaraq ədalət mühakiməsinin əsas ünsürlərindən biri kimi müdafiəçinin köməyindən istifadə etmək hüququnun başlıca məqsədi şübhəli və ya təqsirləndirilən şəxsi müdafiəçi ilə təmin etməklə cinayət prosesində tərəflərin real (həqiqi) bərabərliyinə zəmanət verməkdir.

Cinayət-Prosessual Məcəllənin 92.3-cü maddəsində müdafiəçinin iştirakının təmin edilməli olduğu hallar müəyyən edilmiş, müdafiəçinin cinayət prosesindəki prosessual vəziyyətinə dair müddəalar isə Məcəllənin digər normalarında öz əksini tapmışdır.

Belə ki, həmin Məcəllənin 7.0.28-ci maddəsinə əsasən müdafiə tərəfi - birlikdə götürülmüş şübhəli və ya təqsirləndirilən şəxs, onun müdafiəçisi, barəsində cinayət-hüquqi tədbirlərin tətbiq edilməsi üzrə icraat aparılan hüquqi şəxsin nümayəndəsi, onun müdafiəçisi və mülki cavabdehdən ibarətdir.

Bundan başqa, Cinayət-Prosessual Məcəllənin 7.0.27-ci maddəsinə əsasən müdafiə - cinayət qanunu ilə nəzərdə tutulmuş əməli törətməsi istinad edilən şəxsə qarşı irəli sürülmüş ittihamın təkzibi və ya yüngülləşdirilməsi, onun hüquq və azadlıqlarının müdafiəsi, habelə cinayət təqibinə qanunsuz məruz qalmış şəxsin pozulmuş hüquq və azadlıqlarının bərpası məqsədi ilə həyata keçirilən prosessual fəaliyyətdir.

Qeyd edilməlidir ki, Azərbaycan Respublikasının İnzibati Xətalar Məcəlləsində (bundan sonra – İnzibati Xətalar Məcəlləsi) də barəsində inzibati xəta haqqında iş üzrə icraat aparılan şəxsin hüquqlarının müdafiəsini həyata keçirən şəxs müdafiəçi anlayışı ilə ifadə edilmişdir. Həmin Məcəllənin 61-ci maddəsinə əsasən barəsində inzibati xəta haqqında iş üzrə icraat aparılan şəxsin işə baxılarkən müdafiəçinin hüquqi yardımından istifadə etmək hüququ vardır. Həmçinin İnzibati Xətalar Məcəlləsinin 65-ci maddəsi ilə inzibati xəta haqqında iş üzrə icraatda müdafiəçi və nümayəndənin hüquqi statusları fərqləndirilmiş, barəsində icraat aparılan şəxsə hüquqi yardım göstərmək üçün müdafiəçinin, zərər çəkmiş şəxsə hüquqi yardım göstərmək üçün isə nümayəndənin iştirak edə bildiyi təsbit edilmişdir.

Məhkəmənin baxdığı inzibati xəta haqqında iş üzrə icraatda barəsində inzibati xəta ilə bağlı icraat aparılan fiziki şəxsin müdafiəçisi qismində yalnız vəkil, zərər çəkmiş fiziki şəxsin nümayəndəsi qismində isə onun yaxın qohumu və ya vəkil buraxılır. Vəkilin səlahiyyəti vəkil qurumları tərəfindən verilən orderlə təsdiq edilir. Nümayəndənin səlahiyyəti Azərbaycan Respublikasının Mülki Məcəlləsi ilə müəyyən edilmiş qaydada verilən etibarnamə ilə təsdiq edilir (İnzibati Xətalar Məcəlləsinin 65.1, 65.1-1 və 65.6-cı maddələri).

Bununla yanaşı, hüquqi yardım göstərən şəxslərin prosessual statusu digər məhkəmə icraatı növləri üzrə qanunvericiliklə də tənzimlənmişdir. Müraciətdə  qaldırılan məsələnin mahiyyəti nəzərə alınmaqla, mülki mühakimə icraatında hüquqi yardım göstərən şəxslərin prosessual vəziyyətinə dair müddəaların da nəzərdən keçirilməsi zəruridir.

Mülki mühakimə icraatında hər bir fiziki və ya hüquqi şəxs şəxsən, yaxud müvafiq qaydada səlahiyyəti müəyyən edilmiş nümayəndəsi vasitəsi ilə məhkəməyə iddia verə bilər. Zəruri olduqda, məhkəmə izahat vermək üçün tərəfi şəxsən məhkəməyə çağırmaq hüququna malikdir (Azərbaycan Respublikası Mülki Prosessual Məcəlləsinin  (bundan sonra – Mülki Prosessual Məcəllə) 69.1-ci maddəsi).

Fiziki şəxsin nümayəndəsi onun yaxın qohumu və ya vəkil (bu Məcəllənin 71-ci maddəsində nəzərdə tutulan şəxslər istisna olmaqla) ola bilər. Nümayəndənin məhkəmədə iş aparmaq səlahiyyəti lazımi qaydada rəsmiləşdirilməlidir (Mülki Prosessual Məcəllənin 69.1-1-ci maddəsi).

Hüquqi şəxsi məhkəmədə qanunlarla, digər hüquqi aktlarla və ya hüquqi şəxsin təsis sənədləri ilə müəyyən edilmiş səlahiyyətli şəxsləri, yaxud müvafiq qaydada səlahiyyət verilmiş və əsas iş yeri həmin hüquqi şəxs olan işçiləri və ya vəkillər təmsil edir (Mülki Prosessual Məcəllənin 69.2-ci maddəsi).

Qeyd edilməlidir ki, hüquqi yardım göstərən şəxslərin prosessual fəaliyyəti ilə bağlı münasibətlər yalnız prosessual qanunvericiliklə deyil, həm də vəkillik fəaliyyətinə dair qanunvericilik aktları ilə nizama salınır.

Bu baxımdan “Vəkillər və vəkillik fəaliyyəti haqqında” Azərbaycan Respublikası Qanununun (bundan sonra – “Vəkillər və vəkillik fəaliyyəti haqqında” Qanun)  müvafiq müddəalarına da nəzər yetirilməlidir.

Həmin Qanunun 1-ci maddəsində göstərilir ki, Azərbaycan Respublikasında vəkillik hüquq müdafiə fəaliyyətini peşəkarcasına həyata keçirməli olan müstəqil hüquqi təsisatdır.

 Vəkillik fəaliyyəti dedikdə “Vəkillər və vəkillik fəaliyyəti haqqında”  Qanuna və Azərbaycan Respublikasının digər normativ hüquqi aktlarına uyğun olaraq yalnız vəkil tərəfindən fiziki və hüquqi şəxslərin, habelə dövlət orqanlarının (qurumlarının) hüquqlarının təmin edilməsi və müdafiəsi məqsədilə peşəkarcasına həyata keçirilən müstəqil hüquq fəaliyyəti başa düşülür (“Vəkillər və vəkillik fəaliyyəti haqqında” Qanunun 4-cü maddəsinin I hissəsi).

Göründüyü kimi, vəkillik fiziki və hüquqi şəxslərin hüquqlarının, azadlıqlarının və qanunla qorunan mənafelərinin müdafiəsini, onlara yüksək keyfiyyətli hüquqi yardım göstərilməsini təmin edən peşəkar hüquqi fəaliyyətdir.

Vəkillik qanunun aliliyi, müstəqillik, demokratizm, humanizm, ədalət, şəffaflıq, insan hüquqlarına hörmət və konfidensiallıq prinsipləri əsasında fəaliyyət göstərir. Eyni zamanda qanunverici vəkilin peşə fəaliyyətinə müdaxilənin yolverilməzliyini və onun qanunla müdafiə olunmasını vəkillik institutunun əsas təminatlarından biri kimi müəyyən etmişdir. 

“Vəkillər və vəkillik fəaliyyəti haqqında” Qanunun 16-cı maddəsinin III hissəsində vəkilin mülki işlər, kommersiya mübahisələri, inzibati icraat üzrə, inzibati xətalar haqqında işlər və ya cinayət işləri üzrə icraatda müvafiq olaraq nümayəndə və müdafiəçi qismində iştirakını istisna edən halların Azərbaycan Respublikasının prosessual qanunvericiliyi və inzibati xətalar haqqında qanunvericiliyi ilə nəzərdə tutulduğu qeyd olunmuşdur.

Göstərilən müddəalardan aydın olur ki, vəkilin məhkəmə icraatlarında iştirakı vahid peşə fəaliyyətinin həyata keçirilməsi ilə bağlı olsa da, onun prosessual mövqeyi həmin icraatın xarakterindən asılı olaraq müəyyən edilir. Cinayət mühakimə və inzibati xətalar haqqında işlər üzrə icraatda vəkil müvafiq olaraq məhz şübhəli və ya təqsirləndirilən və barəsində inzibati xəta üzrə icraat aparılan şəxsin müdafiəsini həyata keçirən müdafiəçi qismində, mülki mühakimə icraatında isə işdə iştirak edən şəxsin hüquq və mənafelərini təmsil edən nümayəndə qismində çıxış edir.

Belə fərqləndirmə vəkil tərəfindən göstərilən hüquqi yardımın mahiyyətini dəyişdirməsə də, prosessual qanunvericilik hər bir məhkəmə icraatının predmetini, iştirakçıların hüquq və vəzifələrini, habelə onların prosesdə yerinə yetirdikləri funksiyaları nəzərə alaraq həmin şəxslərin statusunu ayrıca müəyyən edir.

Müraciətdə qaldırılan məsələ məhz bu fərqləndirmənin Cinayət Məcəlləsinin 288.2-ci maddəsinin tətbiqi baxımından hansı qaydada nəzərə alınmalı olması ilə bağlıdır. Bu səbəbdən həmin maddənin normativ quruluşu, qoruduğu ictimai münasibətlərin xarakteri və maddədə sadalanan şəxslərin qanunvericilikdəki mövqeyi qarşılıqlı əlaqədə qiymətləndirilməlidir.

Cinayət Məcəlləsinin 288-ci maddəsi “Ədalət mühakiməsi əleyhinə olan cinayətlər” adlanan 32-ci fəsildə təsbit edilmişdir. Qanunvericinin həmin normanı məhz bu fəsildə yerləşdirməsi onu göstərir ki, normanın əsas məqsədi konkret şəxslərin fərdi təhlükəsizliyinin qorunmasından daha çox, ədalət mühakiməsinin maneəsiz həyata keçirilməsinin cinayət-hüquqi vasitələrlə təmin edilməsidir.

Həmin Məcəllənin 288.1-ci maddəsinin dispozisiyasında işin və ya müvafiq materialların məhkəmədə baxılması ilə əlaqədar hakimi, habelə onun yaxın qohumlarını öldürməklə, onların sağlamlıqlarına zərər vurmaqla, əmlakını məhv etməklə və ya əmlakını zədələməklə hədələmə, 288.2-ci maddəsində isə eyni əməllərin işin və ya müvafiq materialların məhkəmədə baxılması və ya ibtidai istintaqın aparılması, hökmün yaxud digər məhkəmə qərarlarının icrası ilə əlaqədar prokuror, müstəntiq və ya təhqiqatçı, müdafiəçi, ekspert, icra məmuru, habelə onların yaxın qohumları barəsində törədilməsi nəzərdə tutulmuşdur.

Cinayət-hüquqi baxımdan qeyd olunan normanın əsas bilavasitə obyekti ədalət mühakiməsinin normal fəaliyyəti ilə bağlı ictimai münasibətlərdir. Əlavə obyekt qismində isə dispozisiyada sadalanan şəxslərin həyatı, sağlamlığı, iradə azadlığı və toxunulmazlığı çıxış edir.

Normanın obyektiv cəhəti ədalət mühakiməsinin müvafiq iştirakçılarına qarşı hədələmə xarakterli hərəkətlərdə ifadə olunur. Bu əməllərin ictimai təhlükəliliyi ondan ibarətdir ki, həmin davranışlar vasitəsilə ədalət mühakiməsinin iştirakçılarına təsir göstərilməsi, onların fəaliyyətinin məhdudlaşdırılması və ya qərarvermə prosesinə müdaxilə edilməsi məqsədi güdülür.

Cinayətin subyektiv cəhəti birbaşa qəsdlə xarakterizə olunur. Şəxs törətdiyi əməlin hüquqazidd xarakterini dərk edir, onun ictimai təhlükəli nəticələrini qabaqcadan görür və həmin nəticəni arzu edir. Cinayətin subyekti isə ümumi subyekt olmaqla, cinayət məsuliyyətinə cəlb etməyə imkan verən yaş həddinə çatmış anlaqlı fiziki şəxs hesab olunur.

Qeyd olunan normanın yerləşdiyi fəsil və qoruduğu obyekt onu göstərir ki, burada qanunvericinin əsas məqsədi işdə iştirak edən müvafiq şəxslərin təhlükəsiz və sərbəst fəaliyyətinin, bununla da ədalət mühakiməsinin realizəsinin təmin edilməsindən ibarətdir. 

Lakin onu da qeyd etmək lazımdır ki, qanunverici burada zərərçəkmiş şəxslərin dairəsini ümumi ifadə ilə deyil, konkret subyektləri sadalamaq yolu ilə müəyyən etmişdir. Prokuror, müstəntiq, təhqiqatçı, müdafiəçi, ekspert və icra məmurunun ayrıca göstərilməsi onların hər birinin ədalət mühakiməsi, ibtidai araşdırma və ya məhkəmə qərarlarının icrası ilə bağlı qanunla müəyyən edilmiş konkret funksiyaları yerinə yetirməsi ilə şərtlənir.

Belə normativ quruluş maddədə istifadə olunan anlayışların təsadüfi deyil, müvafiq icraatlar üzrə prosessual və ya xidməti statuslarla bağlı olduğunu göstərir. Buna görə də Cinayət Məcəlləsinin 288.2-ci maddəsində sadalanan şəxslərin dairəsi müəyyən edilərkən həmin anlayışların ümumi leksik mənası deyil, qanunvericilikdə daşıdığı normativ məna əsas götürülməlidir.

Cinayət qanunvericiliyinin digər müddəalarının sistemli təhlili də göstərir ki, qanunverici müxtəlif məhkəmə icraatlarında iştirak edən şəxslərin prosessual statuslarını fərqləndirir. Bu baxımdan Cinayət Məcəlləsinin 294-cü maddəsinin də normativ quruluşu nəzərə alınmalıdır.

Həmin maddədə ədalət mühakiməsinin həyata keçirilməsi ilə bağlı müxtəlif icraatlarda iştirak edən şəxslər ayrıca göstərilmişdir. Belə ki, qanunverici mülki iş üzrə işdə iştirak edən şəxsi və ya onun nümayəndəsini, cinayət işi üzrə isə təhqiqatçını, müstəntiqi, prokuroru və müdafiəçini fərqli prosessual mövqeləri ifadə edən subyektlər kimi nəzərdə tutmuşdur.

Bu tənzimləmə onu göstərir ki, qanunverici cinayət-hüquqi normada zəruri hesab etdiyi hallarda mülki mühakimə icraatında iştirak edən nümayəndəni ayrıca subyekt kimi göstərir və məhz cinayət mühakimə və inzibati xətalar haqqında işlər üzrə icraatda müdafiə funksiyasını həyata keçirən şəxsi ifadə etmək üçün “müdafiəçi” anlayışından istifadə edir.

Qanunvericinin eyni yanaşması Cinayət Məcəlləsinin 316-cı maddəsində də müşahidə olunur.

Həmçinin Mülki Prosessual Məcəllənin 104.4.2-ci maddəsində qeyd olunmuşdur ki, vəzifələrini icra etməklə əlaqədar olaraq onlara məlum olan hallar barədə mülki işlər üzrə nümayəndələr və cinayət işləri üzrə müdafiəçilər şahid qismində dindirilə bilməzlər.

Göründüyü kimi, qanunvericilikdə hüquqi yardım göstərən vəkilin iştirak etdiyi icraatın növündən asılı olaraq onun prosessual mövqeyinin ifadə edilməsi üçün fərqli anlayışlardan istifadə olunur. Belə fərqləndirmə vəkillik fəaliyyətinin vahid peşə mahiyyətini dəyişdirmədən, vəkilin konkret məhkəmə icraatında həmin icraatın xüsusiyyətlərindən irəli gələrək müəyyən edilmiş müvafiq prosessual statusda iştirakından qaynaqlanır.

Konstitusiya Məhkəməsi Plenumunun cinayət-hüquqi normaların təfsiri ilə bağlı formalaşdırdığı hüquqi mövqeyinə görə isə cinayət məsuliyyəti yaradan əməlin qanunda dəqiq, birmənalı və açıq-aşkar şəkildə göstərilməsi tələb edilir. Xüsusən məsuliyyəti müəyyən edən cinayət qanununun müddəası qeyri-müəyyən və ikimənalı olmamalıdır.

Konstitusiya Məhkəməsinin Plenumu “Azərbaycan Respublikası Cinayət Məcəlləsinin 264-cü maddəsinin şərh edilməsinə dair” 2012-ci il 10 aprel tarixli Qərarında qeyd etmişdir ki, cinayət qanunvericiliyi sahəsində hüquqi müəyyənlik prinsipi Azərbaycan Respublikası Konstitusiyasının 71-ci maddəsinin VIII hissəsindən və “İnsan hüquqlarının və əsas azadlıqların müdafiəsi haqqında” Konvensiyanın 7-ci maddəsindən irəli gəlir. Konstitusiyanın 71-ci maddəsinin VIII hissəsindəki müddəa Əsas Qanunda qanunçuluq prinsipini ifadə edərək, cinayət və cəzanın qanuna əsaslanmasını tələb etməklə yanaşı (nullum crimen sine lege və nulla poena sine lege prinsipləri), cinayət qanununun genişləndirici təfsirinin qadağan edilməsi (lex stricta) və cinayət qanunvericiliyinin aydın və müəyyən olmasını da (lex certa) tələb edir.

Qeyd olunan hüquqi mövqelər baxımından cinayət məsuliyyətini müəyyən edən normada istifadə olunmuş anlayışların məzmunu həmin normanın mətnindən, qanunvericilik sistemində tutduğu yerdən və qanunvericinin normada ifadə etdiyi iradədən kənar müəyyən edilə bilməz. Xüsusilə normada zərərçəkmiş şəxslərin dairəsi konkret göstərildiyi halda, həmin dairənin məhkəmə təfsiri yolu ilə genişləndirilməsi cinayət qanununun hüquqi müəyyənlik prinsipinin tələblərinə uyğun tətbiqi baxımından yolverilməz nəticəyə səbəb ola bilər.

Konstitusiya Məhkəməsinin Plenumu “Azərbaycan Respublikası Cinayət Məcəlləsinin 294-cü maddəsinin Azərbaycan Respublikası Konstitusiyasının 71-ci maddəsinin VIII hissəsi baxımından şərh edilməsinə dair” 2024-cü il 1 noyabr tarixli Qərarında cinayət qanununun genişləndirici təfsirinin qadağan edilməsi ilə bağlı hüquqi mövqeyini bir daha ifadə edərək qeyd etmişdir ki, Cinayət Məcəlləsinin 294.1 və 294.2-ci maddələrində nəzərdə tutulmayan şəxslərin sübutların saxtalaşdırılmasına görə cinayətin icraçısı qismində həmin Məcəllənin 294.3-cü maddəsi ilə cinayət məsuliyyətinə cəlb edilməsi Konstitusiyanın 71-ci maddəsinin VIII hissəsinin və Konvensiyanın 7-ci maddəsinin tələblərinin pozulmasına gətirib çıxara bilər.

Odur ki, Cinayət Məcəlləsinin 288.2-ci maddəsində nəzərdə tutulmuş “müdafiəçi” anlayışının mülki mühakimə icraatında nümayəndə qismində iştirak edən vəkilə şamil edilməsi hazırkı qanunvericilik sistemi çərçivəsində normanın mətnindən irəli gələn hüdudların genişləndirilməsi kimi qiymətləndirilə bilər.

Konstitusiya Məhkəməsinin Plenumu qeyd edir ki, vəkil məhkəmə icraatının növündən asılı olmayaraq, hüquqi yardım göstərdiyi şəxsin hüquq və qanunla qorunan mənafelərinin müdafiəsinə yönəlmiş peşə fəaliyyətini həyata keçirir. Bu baxımdan vəkilin cinayət, mülki, inzibati və digər icraatlarda iştirakı mahiyyət etibarilə şəxsin hüquqlarının müdafiəsinə xidmət edir.

Bununla belə, hüquqların müdafiəsi funksiyasının müxtəlif icraatlarda həyata keçirilməsi həmin icraatlarda iştirak edən vəkilin prosessual statuslarının eyniləşdirilməsini nəzərdə tutmur. Qanunvericilikdə “müdafiə” hüquqi yardımın ümumi məqsədini ifadə etdiyi halda, “müdafiəçi” anlayışı cinayət-prosessual qanunvericilikdə konkret prosessual status kimi müəyyən edilmişdir.

Bu səbəbdən Cinayət Məcəlləsinin 288.2-ci maddəsinin tətbiqi zamanı həlledici meyar vəkilin ümumilikdə müdafiə xarakterli peşə fəaliyyətini həyata keçirməsi deyil, həmin fəaliyyətin hansı prosessual status çərçivəsində yerinə yetirilməsidir. Maddədə “müdafiəçi” anlayışından istifadə edilməsi qanunvericinin hüquqi yardım göstərən bütün vəkilləri deyil, cinayət mühakimə və inzibati xətalar haqqında işlər üzrə icraatda müdafiə funksiyasını həyata keçirən prosessual subyekti nəzərdə tutduğunu göstərir.

Qanunvericinin Cinayət Məcəlləsinin 288-ci maddəsində məhz cinayət mühakimə icraatında iştirak edən müdafiəçinin fəaliyyətini qoruma altına alması onunla izah oluna bilər ki,  müdafiəçi ictimai təhlükəli əməli törətməkdə şübhəli və ya təqsirli bilinən və bununla da əslində cəmiyyət tərəfindən qınanılan şəxsin Konstitusiya ilə təminat verilmiş hüquqlarının müdafiəsini həyata keçirir. Belə fəaliyyət isə bir qayda olaraq zərərçəkmiş tərəfindən məzəmmət edilir, cəmiyyət tərəfindən isə heç də həmişə təqdir edilən fəaliyyət kimi qəbul edilmir. Odur ki, məhz şübhəli və təqsirləndirilən şəxslərin Əsas Qanunla təsbit edilmiş hüquqlarının, bununla da ədalət mühakiməsinin maneəsiz həyata keçirilməsinin təmin edilməsi zərurətindən çıxış edərək qanunvericilikdə məhz cinayət prosesinin iştirakçısı kimi müdafiəçini və ya onun yaxın qohumlarını öldürməklə, onların sağlamlıqlarına zərər vurmaqla, əmlakını məhv etməklə və ya əmlakını zədələməklə hədələmə daha ağır cinayət məsuliyyətinə səbəb olan xüsusi norma ilə tənzimlənmişdir.

Göstərilənlərə əsasən Konstitusiya Məhkəməsinin Plenumu hesab edir ki, hazırkı qanunvericilik sistemi çərçivəsində Cinayət Məcəlləsinin 288.2-ci maddəsində nəzərdə tutulmuş “müdafiəçi” anlayışı qanunvericilikdə müəyyən edilmiş prosessual statusla əlaqəli şəkildə başa düşülməlidir.

Xarici dövlətlərin qanunvericiliyinə nəzər saldıqda Ukrayna Cinayət Məcəlləsinin 398-ci maddəsində “şəxsin müdafiəçisi və ya nümayəndəsi”, Qazaxıstan Respublikası Cinayət Məcəlləsinin 409-cu maddəsinin 2-ci hissəsində isə “müdafiəni və ya nümayəndəliyi həyata keçirən vəkil” ifadələrindən istifadə edildiyi müəyyən olunur.

Göründüyü kimi, ayrı-ayrı dövlətlərin cinayət qanunvericiliyində müdafiə və nümayəndəlik funksiyalarını həyata keçirən şəxslər normanın mətnində istifadə olunan anlayışlar vasitəsilə fərqləndirilir. Bu isə müvafiq cinayət-hüquqi normanın tətbiq dairəsi müəyyən edilərkən qanunvericinin seçdiyi terminologiyanın və həmin terminlərin prosessual qanunvericilikdə ifadə etdiyi məzmunun nəzərə alınmasını zəruri edir.

Konstitusiya Məhkəməsinin Plenumu onu da qeyd etməyi vacib hesab edir ki, mülki mühakimə icraatında nümayəndə qismində iştirak edən vəkilin də peşə fəaliyyəti ədalət mühakiməsinin həyata keçirilməsi baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır. Belə ki, vəkil hüquqi yardım göstərdiyi şəxsin hüquq və qanunla qorunan mənafelərinin müdafiəsinə xidmət edir və onun peşə fəaliyyətinə qanunsuz müdaxilə məhkəmə müdafiəsi hüququnun səmərəli həyata keçirilməsinə mənfi təsir göstərə bilər.

Bu baxımdan mülki mühakimə icraatında hüquqi yardım göstərən vəkillərin peşə fəaliyyəti ilə əlaqədar zor tətbiqi, hədə-qorxu və digər təzyiq hallarından müdafiəsinə dair xüsusi cinayət-hüquqi təminatların nəzərdə tutulmasının qanunvericilik qaydasında həll edilməsi zəruridir.

Belə tənzimləmə, bir tərəfdən, vəkilin məhkəmə icraatlarında hüquqi yardım göstərmək funksiyasının müdafiəsinə, digər tərəfdən isə cinayət-hüquqi normaların hüquqi müəyyənlik prinsipinə uyğun tətbiqinə xidmət edər. 

Göstərilənlərə əsasən Konstitusiya Məhkəməsinin Plenumu aşağıdakı nəticələrə gəlir:

- Konstitusiyanın 61 və 71-ci maddələrinin, habelə hüquqi müəyyənlik prinsipinin tələbləri baxımından Cinayət Məcəlləsinin 288.2-ci maddəsində nəzərdə tutulan “müdafiəçi” ifadəsi öz hüquqi məzmununa görə Cinayət-Prosessual Məcəllə ilə müəyyən edilmiş qaydada cinayət mühakimə icraatında şübhəli və ya təqsirləndirilən şəxsin müdafiəsini həyata keçirən, habelə barəsində inzibati xəta haqqında iş üzrə icraat aparılan şəxsə hüquqi yardım göstərən vəkili ehtiva edir;

- hüquqi yardım göstərən digər vəkillərin, o cümlədən mülki mühakimə icraatında iştirak edən vəkilin peşə fəaliyyəti ilə əlaqədar hədə-qorxu və hüquqazidd təsirlərdən effektiv hüquqi müdafiəsinin təmin edilməsi məqsədilə qanunvericiliyin təkmilləşdirilməsi zəruridir.

Azərbaycan Respublikası Konstitusiyasının 130-cu maddəsinin VI və IX hissələrini, “Konstitusiya Məhkəməsi haqqında” Azərbaycan Respublikası Qanununun 60, 62, 63, 65–67 və 69-cu maddələrini, Azərbaycan Respublikası Konstitusiya Məhkəməsinin Daxili Nizamnaməsinin 41-1-ci maddəsinin I hissəsini rəhbər tutaraq, Azərbaycan Respublikası Konstitusiya Məhkəməsinin Plenumu

Q Ə R A R A   A L D I:

1. Azərbaycan Respublikası Konstitusiyasının 61 və 71-ci maddələrinin, habelə hüquqi müəyyənlik prinsipinin tələbləri baxımından Azərbaycan Respublikası Cinayət Məcəlləsinin 288.2-ci maddəsində nəzərdə tutulan “müdafiəçi” ifadəsi Azərbaycan Respublikası Cinayət-Prosessual Məcəlləsi ilə müəyyən edilmiş qaydada cinayət mühakimə icraatında şübhəli və ya təqsirləndirilən şəxsin müdafiəsini həyata keçirən, habelə barəsində inzibati xəta haqqında iş üzrə icraat aparılan şəxsə hüquqi yardım göstərən vəkili ehtiva edir.

2. Hüquqi yardım göstərən digər vəkillərin, o cümlədən mülki mühakimə icraatında iştirak edən vəkilin peşə fəaliyyəti ilə əlaqədar hədə-qorxu və hüquqazidd təsirlərdən cinayət-hüquqi müdafiəsinə dair xüsusi təminatların müəyyən edilməsi istiqamətində qanunvericiliyin təkmilləşdirilməsi Azərbaycan Respublikasının Milli Məclisinə tövsiyə edilsin.

3. Qərar dərc edildiyi gündən qüvvəyə minir.

4. Qərar Azərbaycan Respublikasının rəsmi dövlət qəzetlərində və “Azərbaycan Respublikası Konstitusiya Məhkəməsinin Məlumatı”nda dərc edilsin, habelə Azərbaycan Respublikası Konstitusiya Məhkəməsinin rəsmi internet saytında yerləşdirilsin.

5. Qərar qətidir, heç bir orqan və ya şəxs tərəfindən ləğv edilə, dəyişdirilə və ya rəsmi təfsir edilə bilməz.

Sədr                                                                                     Fərhad Abdullayev   

Azərbaycan Respublikası Konstitusiya Məhkəməsi Plenumunun Azərbaycan Respublikası Konstitusiyasının 61 və 71-ci maddələri, habelə hüquqi müəyyənlik prinsipi baxımından Azərbaycan Respublikası Cinayət Məcəlləsinin 288.2-ci maddəsində nəzərdə tutulan “müdafiəçi” ifadəsinin mülki mühakimə icraatında iştirak edən vəkili də əhatə edib-etməməsi məsələsinə münasibətdə şərh olunmasına dair 21 sentyabr 2026-cı il tarixli Qərarından

Hakimlər İ.Nəcəfov və H.Əfəndiyevanın xüsusi rəyi

22 sentyabr 2026-cı il,                                              Bakı şəhəri

Azərbaycan Respublikası Konstitusiya Məhkəməsinin Plenumunun Azərbaycan Respublikası Konstitusiyasının 61 və 71-ci maddələri, habelə hüquqi müəyyənlik prinsipi baxımından Azərbaycan Respublikası Cinayət Məcəlləsinin 288.2-ci maddəsində nəzərdə tutulan “müdafiəçi” ifadəsinin mülki mühakimə icraatında iştirak edən vəkili də əhatə edib-etməməsi məsələsinə münasibətdə şərh edilməsi üzrə Qərarına hörmətlə yanaşaraq, aşağıdakılarla bağlı öz mövqeyimi qeyd etməyi zəruri hesab edirəm.

Müraciətin materiallarından görünür ki, cavabdeh tərəf iddiaçının nümayəndəsi qismində çıxış edən vəkilə qarşı prosesin gedişində qanunla qadağan edilən hərəkətlərə yol verərək, məhkəməyə qarşı hörmətsizlik göstərmiş və onu öldürtdürəcəyi ilə hədələmişdir.

Bundan sonra iddiaçının hüquqlarının müdafiəsini həyata keçirən vəkil həmin hədələrlə bağlı aidiyyəti prokurorluq orqanına müraciət etmişdir. Lakin ibtidai istintaq orqanı əməldə Cinayət Məcəlləsinin 134-cü və 288.2-ci maddələrində nəzərdə tutulan cinayət tərkibinin olmadığını əsas gətirərək cinayət işinin başlanmasını rədd etmişdir. Qərarda əsas kimi göstərilmişdir ki, 288.2-ci maddədə nəzərdə tutulan “müdafiəçi” anlayışı yalnız cinayət prosesi zamanı şübhəli və ya təqsirləndirilən şəxsin müdafiəsini həyata keçirən vəkilə aiddir və bu anlayışın mülki məhkəmə icraatında iştirak edən vəkilə şamil edilməsi mümkün deyildir. Bu səbəbdən ibtidai istintaq orqanı mülki iş üzrə hüquqi yardım göstərən vəkilə qarşı törədilmiş hədələmə xarakterli hərəkətin həmin maddə ilə nəzərdə tutulan cinayət tərkibini yaratmadığı qənaətinə gəlmişdir.

Azərbaycan dilinin izahlı lüğətində “müdafiəçi” anlayışına bir neçə mənada izah verilmişdir. Həmin anlayış “müdafiə edən, qoruyan şəxs” kimi ümumi mənada izah olunmaqla yanaşı, hüquqi mənada birbaşa “vəkil, advokat” kimi göstərilmişdir.

Göründüyü kimi, “müdafiəçi” anlayışı lüğəti baxımdan yalnız konkret prosessual fəaliyyət növü ilə məhdudlaşdırılmır və ümumilikdə müdafiə funksiyasını həyata keçirən şəxsi ifadə edir.

Bu baxımdan hesab edirəm ki, “müdafiəçi” anlayışının hüquqi məzmununun müəyyən olunması zamanı ona yalnız formal-prosessual termin kimi deyil, həyata keçirdiyi funksiyanın mahiyyəti nəzərə alınmaqla yanaşılması zəruridir.

“Normativ hüquqi aktlar haqqında” Azərbaycan Respublikası Konstitusiya Qanununun 90.2-ci maddəsinə əsasən, normativ hüquqi akt şərh edildikdə onun normalarının məzmunu izah edilir və dəqiqləşdirilir, onların qanunvericilikdə yeri, habelə ictimai münasibətlərin eyni növünün müxtəlif aspektlərini tənzimləyən digər normalarla funksional və başqa əlaqələri müəyyən edilir. Beləliklə, qanunvericinin müəyyən etdiyi bu yanaşma normanın digər hüquq normalarından təcrid olunmuş şəkildə deyil, onun hüquqi tənzimləmə sistemindəki yeri və funksiyası nəzərə alınmaqla başa düşülməsini tələb edir.

Bu müddəanın əhəmiyyəti xüsusilə cinayət hüquq normalarının, o cümlədən hazırkı müraciətin predmeti baxımından hüquqi mahiyyətinə görə ədalət mühakiməsinin normal həyata keçirilməsinin qorunmasına yönəlmiş cinayət-hüquqi normaların təfsiri zamanı özünü daha aydın göstərir.

Konstitusiyasının 125-ci maddəsində məhkəmə hakimiyyətinin ədalət mühakiməsi yolu ilə həyata keçirilməsi təsbit edilmişdir. Eyni zamanda, “Məhkəmələr və hakimlər haqqında” Azərbaycan Respublikası Qanununun II fəslində — “Ədalət mühakiməsinin həyata keçirilməsinə dair əsas müddəalar” — ədalət mühakiməsinin həyata keçirilməsinin fundamental prinsipləri konkretləşdirilmişdir. Həmin fəslin 8-ci maddəsinə əsasən, ədalət mühakiməsi hakimlərin müstəqilliyi təmin edilməklə, heç bir məhdudiyyət qoyulmadan, faktlara əsasən, qərəzsiz, ədalətlə və qanunlara müvafiq həyata keçirilir. Bu müddəanın davamı və məntiqi təminatı kimi Qanunun 9-cu maddəsində məhkəmə icraatına müdaxilənin və məhkəməyə hörmətsizlik göstərilməsinin yolverilməzliyi müəyyən edilmişdir. Həmin maddəyə görə, hər hansı şəxs tərəfindən, hər hansı səbəbdən bilavasitə və ya dolayı yolla məhkəmə icraatına məhdudiyyət qoyulması, təsir, hədə və müdaxilə edilməsi yolverilməzdir və qanunvericiliyə uyğun olaraq məsuliyyətə səbəb olur.

Konstitusiyanın 127-ci maddəsinin III hissəsində təsbit olunmuş bu prinsip “Məhkəmələr və hakimlər haqqında” Qanununun 9-cu maddəsində inkişaf etdirilərək konkretləşdirilmişdir. Belə ki, hər iki normada məhkəmə icraatına hər hansı şəxs tərəfindən və hər hansı səbəbdən müdaxilə edilməsinin yolverilməzliyi təsbit olunur.

Qeyd edilən müddəanın hüquqi mahiyyəti yalnız onun ayrı-ayrı sözlərinin hərfi mənası əsasında deyil, həmin normanın əsas təyinatı üzrə, yəni məqsədinin məhz məhkəmə hakimiyyətinin müstəqilliyinin və ədalət mühakiməsinin normal həyata keçirilməsinin təmin edilməsi olduğu nəzərə alınmaqla müəyyən edilməlidir.

Maddənin ilk ifadəsi — “hər hansı bir şəxs tərəfindən” — müdaxilənin subyekti baxımından heç bir məhdudiyyət qoymur. Qanunverici burada müdaxilə edə biləcək şəxslərin dairəsini də konkret vəzifə, status və ya prosessual mövqe ilə məhdudlaşdırmır. Başqa sözlə, məhkəmə icraatına müdaxilənin yolverilməzliyi tələbi yalnız dövlət orqanlarına, vəzifəli şəxslərə və ya məhkəmə prosesinin iştirakçılarına deyil, ədalət mühakiməsində iştirak edən istənilən şəxsə münasibətdə keçərli olan ümumi hüquqi qadağadır.

“Hər hansı bir səbəbdən” ifadəsi müdaxilənin motiv və səbəbləri baxımından da fərqləndirilmədiyini göstərir. Yəni şəxsin məhkəmə icraatına müdaxiləsinə gətirib çıxaran səbəbin nə olması — şəxsi, maddi, xidməti, prosessual və ya digər xarakter daşıması — həmin hərəkətin yolverilməzliyini aradan qaldırmır.

Qanunverici daha sonra müdaxilənin “bilavasitə, yaxud dolayı yolla” həyata keçirilməsini ayrıca qeyd edir. Bununla da qadağa yalnız hakimin və ya məhkəmə mühakimə icraatının digər iştirakçısının fəaliyyətinə birbaşa təsir göstərən hərəkətlərlə məhdudlaşdırılmır. Məhkəmə icraatına birbaşa olmayan, lakin nəticə etibarilə həmin icraatın sərbəst və normal həyata keçirilməsinə təsir göstərə bilən hərəkətlər də bu qadağanın əhatəsindədir.

Maddədə “məhdudiyyət qoyulması”, “təsir”, “hədə” və “müdaxilə edilməsi” ifadələrinin ayrıca sadalanması da təsadüfi deyildir. Bu ifadələrin hər biri məhkəmə icraatının normal gedişinə müxtəlif xarakterli təsir formalarını əhatə edir. Beləliklə, qanunverici məhkəmənin və məhkəmə icraatında iştirak edən şəxslərin sərbəst fəaliyyətinə yönələn istənilən təhlükəni hüquqi baxımdan yolverilməz hesab edir. Çünki qanunazidd olan bu təsir formaları yalnız konkret yönəldiyi şəxsin həyatı, sağlamlığı, əmlakı və s. üçün deyil, həm də bütövlükdə ədalət mühakiməsinin sərbəst həyata keçirilməsinə təhlükə yaradır.

Xüsusilə “hədə” sözünün ayrıca göstərilməsi hazırkı məsələ baxımından mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Hədə mahiyyət etibarilə şəxsin iradəsinə təsir göstərməyə, onu müəyyən hərəkəti etməyə və ya etməkdən çəkinməyə məcbur etməyə yönəlmiş davranışdır. Məhkəmə fəaliyyəti ilə əlaqədar belə hədənin mövcudluğu isə artıq yalnız hədələnən şəxsin şəxsi məsələsi deyil, ədalət mühakiməsinin sərbəst həyata keçirilməsinə yönəlmiş təhlükə yaradır.

Maddədə, həmçinin, “məhkəməyə hörmətsizlik göstərilməsi” və “aşkar etinasızlıq göstərildiyini bildirən hərəkətlər” də yolverilməz davranış kimi müəyyən edilir. Bununla qanunverici məhkəmə hakimiyyətinin nüfuzunun və məhkəmə icraatının normal gedişinin qorunmasını da hüquqi təminat altına alır.

Nəhayət, maddənin son hissəsi ilə belə hərəkətlərin Azərbaycan Respublikasının qanunvericiliyinə müvafiq surətdə məsuliyyətə səbəb olduğu birbaşa müəyyən edilir. Beləliklə bu maddə məhkəmə icraatına müdaxilənin ümumi yolverilməzliyini müəyyən edir, konkret əməlin xarakterindən və təhlükəlilik dərəcəsindən asılı olaraq məsuliyyətin növü isə digər qanunvericilik aktlarında müəyyənləşdirilir.

İnzibati Xətalar Məcəlləsinin 526-cı maddəsi “Məhkəməyə hörmətsizlik göstərilməsi” adlanır. Həmin maddədə məhkəmə iclası zamanı şahidin, zərər çəkmiş şəxsin, iddiaçının, cavabdehin və ya iş üzrə iştirak edən başqa fiziki şəxslərin sədrlik edənin sərəncamına tabe olmamasına görə inzibati məsuliyyət nəzərdə tutulur.

Beləliklə, 526-cı maddə məhkəmə icraatının normal gedişinə hörmətsiz davranış formasında müdaxilənin inzibati-hüquqi mühafizə vasitələrindən birini müəyyən edir. Lakin qanunvericinin məhkəmə icraatını qoruma mexanizmi bununla bitmir. Əməlin xarakteri, məqsədi və təhlükəlilik dərəcəsi artdıqda məsuliyyət artıq inzibati deyil, cinayət-hüquqi müstəviyə keçir. Bu baxımdan Cinayət Məcəlləsinin 32-ci fəslinin “Ədalət mühakiməsi əleyhinə olan cinayətlər” adlandırılması xüsusilə əhəmiyyətlidir. Həmin fəsildə 286-cı maddədən başlayaraq məhkəmə fəaliyyətinə müdaxilə, ədalət mühakiməsini həyata keçirən şəxslərə qarşı qəsdlər, hədələmə və zor tətbiq etmə kimi əməllərə görə cinayət məsuliyyəti müəyyən edilmişdir.

Müraciətdə şərh edilməsi xahiş olunan Cinayət Məcəlləsinin 288-ci maddəsi də bu fəsildə yerləşməklə Ədalət mühakiməsinin və ya ibtidai istintaqın həyata keçirilməsi ilə əlaqədar hədələmə və ya zor tətbiq etmə adlanır. Həmin Məcəllənin 288.2-ci maddəsi isə belə əməllərin, işin və ya müvafiq materialların məhkəmədə baxılması və ya ibtidai istintaqın aparılması, hökmün və ya digər məhkəmə qərarlarının icrası ilə əlaqədar, o cümlədən müdafiəçi barəsində törədilməsini ayrıca nəzərdə tutur.

Göründüyü kimi “Məhkəmələr və hakimlər haqqında” Qanunun 9-cu maddəsi məhkəmə icraatına hər hansı formada müdaxiləni ümumi şəkildə yolverilməz elan edirsə, İnzibati Xətalar Məcəlləsi məhkəmə icraatının müəyyən pozuntularına görə inzibati məsuliyyət müəyyən etmiş, Cinayət Məcəlləsinin 32-ci fəslində isə məhkəmə fəaliyyətinə daha təhlükəli müdaxilələr, o cümlədən hədələmə, zor tətbiq etmə və digər əməllər cinayət-hüquqi mühafizənin predmetinə daxil edilmişdir.

Nəzərə alınmalıdır ki, “Məhkəmələr və hakimlər haqqında” Qanunun 9-cu maddəsi ilə qorunan hüquqi dəyər bütövlükdə məhkəmə icraatının toxunulmazlığı, müstəqilliyidir. Cinayət Məcəlləsinin 32-ci fəslində isə məhz həmin dəyərə qarşı yönələn daha təhlükəli əməllər cinayət kimi müəyyən edildiyindən, Məcəllənin həmin fəslində yerləşən 288.2-ci maddəsindəki “müdafiəçi” anlayışının hüquqi məzmunu da onun ədalət mühakiməsinin həyata keçirilməsində yerinə yetirdiyi funksiyadan çıxış etməklə müəyyən edilməlidir.

Başqa sözlə, Cinayət Məcəlləsinin 288.2-ci maddəsinin müdafiə etdiyi yalnız vəkilin şəxsi toxunulmazlığı ilə bağlı münasibətlər deyildir. Normanın yerləşdiyi fəsil, adı və dispozisiyası göstərir ki, burada əsas məqsəd müdafiəçinin məhkəmə və ya ibtidai istintaqla əlaqədar qanuni fəaliyyətinə qarşı hədələmə və zor tətbiq etmə yolu ilə təsir göstərilməsinin qarşısının alınmasıdır.

Bu baxımdan, Cinayət Məcəlləsinin 288.2-ci maddəsində nəzərdə tutulan hədələmə və zor tətbiq etmə adi şəxsi münasibətlər zəminində törədilən hədə və ya zor tətbiq etmədən fərqlənir. Onun cinayət-hüquqi mahiyyətini müəyyən edən əsas əlamətlərdən biri məhz əməlin ədalət mühakiməsinin və ya ibtidai istintaqın həyata keçirilməsi ilə əlaqədar olmasıdır. Burada fərqləndirici əlamət təkcə əməlin hansı subyektə qarşı yönəlməsi deyil, onun məhz subyektin hansı fəaliyyətinə, yerinə yetirdiyi funksiyaya təsir etmək məqsədilə törədilməsindədir. Qanunverici müvafiq subyektlərə qarşı hədə və zor tətbiqetməni yalnız konkret şəxsin şəxsi təhlükəsizliyinə yönəlmiş hərəkət kimi deyil, ilk növbədə ədalət mühakiməsinin normal həyata keçirilməsinə təhlükə yaradan hüquqi hal kimi qiymətləndirir.

Başqa sözlə, Cinayət Məcəlləsinin 288.2-ci maddəsinin məqsədi müdafiəçiyə qarşı törədilən hər bir hədələmə və ya zor tətbiq etmə əməlini avtomatik olaraq həmin normanın təsiri altına almaq deyildir. Əksinə, normanın dispozisiyasında istifadə olunan “işin və ya müvafiq materialların məhkəmədə baxılması və ya ibtidai istintaqın aparılması, hökmün yaxud digər məhkəmə qərarlarının icrası ilə əlaqədar” ifadəsi cinayət əməlinin məhz ədalət mühakiməsinin həyata keçirilməsi ilə əlaqəsini müəyyən edən mühüm hüquqi meyardır.

Əgər müdafiəçiyə qarşı hədələmə və ya zor tətbiq etmə onun sırf fiziki şəxs kimi şəxsi münasibətlərinə və ya məhkəmə fəaliyyəti ilə heç bir əlaqəsi olmayan başqa səbəbə görə həyata keçirilirsə, belə əməlin yalnız zərərçəkmiş şəxsin müdafiəçi olması faktına görə 288.2-ci maddə ilə qiymətləndirilməsi həmin normanın qanunvericilikdə tutduğu yer və məqsədi ilə uzlaşmaya bilər.

Lakin hədələmə və ya zor tətbiq etmə müdafiəçinin konkret iş üzrə müdafiə funksiyasını həyata keçirməsinə, həmin funksiyanı sərbəst və maneəsiz yerinə yetirməsinə, məhkəmə icraatında mövqeyini ifadə etməsinə və ya digər prosessual fəaliyyətinə təsir göstərmək məqsədi və ya bununla funksional əlaqəsi daxilində baş verirsə, məsələ artıq yalnız müdafiəçinin şəxsi toxunulmazlığı müstəvisində qalmır. Belə halda müdaxilə ilk növbədə ədalət mühakiməsinin normal həyata keçirilməsinə yönəlmiş olur.

Beləliklə “Məhkəmələr və hakimlər haqqında” Qanunun 9-cu maddəsi ilə Cinayət Məcəlləsinin 288.2-ci maddəsi arasında funksional əlaqə onda ifadə olunur ki, birinci norma ədalət mühakiməsinin həyata keçirilməsinə müdaxiləni yolverilməz davranış kimi müəyyən edir və belə müdaxilənin məsuliyyətə səbəb olduğunu təsbit edir, ikinci norma isə müəyyən hallarda bu müdaxilənin daha təhlükəli formasını — hədələmə və ya zor tətbiq etməni — cinayət hüququnun müdafiəsi altına alır. Buna görə də 288.2-ci maddənin tətbiqi zamanı onun müdafiə etdiyi ictimai münasibətlər “Məhkəmələr və hakimlər haqqında” Qanunun 9-cu maddəsində ifadə olunmuş prinsip rəhbər tutulmaqla müəyyən edilməlidir.

Həmçinin qeyd olunmalıdır ki, Cinayət-Prosessual Məcəllənin 92.1-ci maddəsinə əsasən cinayət prosesində müdafiəçi qismində yalnız Azərbaycan Respublikasının ərazisində vəkillik fəaliyyətini həyata keçirmək hüququna malik olan vəkil iştirak edə bilər. Lakin nəzərə alınmalıdır ki, bu müddəa cinayət prosesində müdafiəçi qismində kimin iştirak edə biləcəyini müəyyən edir və Cinayət Məcəlləsinin 288.2-ci maddəsində işlədilən “müdafiəçi” anlayışının bütün hallarda və bütün hüquqi məqsədlər üçün Cinayət-Prosessual Məcəllənin qeyd edilən normasına istinadən yalnız müvafiq prosessual statusla məhdudlaşdırılması nəticəsi çıxarıla bilməz.

Cinayət-Prosessual Məcəllənin 92.1-ci maddəsi prosessual statusu müəyyən edən, Cinayət Məcəlləsinin 288.2-ci maddəsi isə ədalət mühakiməsinin həyata keçirilməsi ilə əlaqədar müəyyən ictimai münasibətləri cinayət-hüquqi mühafizə edən normadır. Normaların hüquqi təyinatı və məqsədi eyni olmadığından, oradakı anlayışların avtomatik və mexaniki şəkildə eyniləşdirilməsi düzgün nəticəyə gətirməyə bilər.

Unudulmamalıdır ki, müdafiə funksiyasının mahiyyəti şəxsin prosessual adından deyil, onun həyata keçirdiyi hüquqi fəaliyyətdən irəli gəlir. Müdafiə — şəxsin hüquq və azadlıqlarının, qanuni mənafelərinin qorunmasına, onların həyata keçirilməsinə və pozulduğu halda bərpasına yönəlmiş hüquqi fəaliyyətdir. Hüquqi yardım göstərən vəkil bu funksiyanı cinayət mühakimə icraatında “müdafiəçi”, mülki mühakimə icraatında isə “nümayəndə” adı altında həyata keçirə bilər. Lakin prosessual adın dəyişməsi həmin fəaliyyətin hüquqi yardım və hüquqların müdafiəsi ilə bağlı mahiyyətini aradan qaldırmır.

Bu fərqləndirmə qanunvericiliyin özündə də qeyd olunub. Mülki Prosessual Məcəllədə mülki prosesdə vəkilin nümayəndə qismində iştirak etməsi nəzərdə tutulduğu halda, Cinayət-Prosessual Məcəllədə həmin vəkil “müdafiəçi” adlandırılır. Lakin hər iki halda söhbət Azərbaycan Respublikasında vəkillik fəaliyyəti göstərmək hüququna malik olan eyni peşə subyektindən gedir və hər iki halda peşəkar hüquqi yardım funksiyası həyata keçirilir.

Bu baxımdan Cinayət Məcəlləsinin 288.2-ci maddəsində nəzərdə tutulmuş “müdafiəçi” ifadəsinin yalnız cinayət-prosessual statusla əlaqələndirilməsi və müdafiə funksiyasının yerinə yetirilməsi ilə bağlı hüquqi mahiyyətinin nəzərə alınmaması yolverilməzdir.

Digər tərəfdən, ədalət mühakiməsinin özünün də yalnız cinayət mühakimə icraatı ilə məhdudlaşdırılması mümkün deyildir. Konstitusiyanın 125-ci maddəsindən göründüyü kimi, mülki, cinayət və inzibati məhkəmə icraatları fərqli prosessual formalarda həyata keçirilsə də, mahiyyət etibarilə ədalət mühakiməsinin vahid sistemini təşkil edir. Bu baxımdan, həmin icraatlarda hüquqi yardım göstərən vəkillərin fəaliyyətinin yalnız prosessual adlandırmaya əsasən fərqləndirilməsi düzgün olmaz.

Əvvəldə də göstərildiyi kimi “Normativ hüquqi aktlar haqqında” Konstitusiya Qanununun normanın funksional əlaqədə şərh edilməsini tələb edən 90.2-ci maddəsi baxımından Cinayət Məcəlləsinin 288.2-ci maddəsi təcrid olunmuş şəkildə deyil, məhkəmə icraatına müdaxilənin yolverilməzliyi haqqında qanunvericilik müddəaları, vəkillik fəaliyyətini tənzimləyən müvafiq normalarla qarşılıqlı əlaqədə, habelə ədalət mühakiməsinin normal həyata keçirilməsinin təmin edilməsinə yönəlmiş məqsədi rəhbər tutulmaqla qiymətləndirilməlidir.

Beləliklə, hüquq sistemi bir tərəfdən məhkəmə icraatına müdaxiləni qadağan edir, digər tərəfdən isə CM-in 288-ci maddəsində bu müdaxilənin müəyyən təhlükəli formalarını cinayət-hüquqi mühafizənin predmetinə daxil edir.

Qeyd olunan normaların funksional əlaqədə təhlili göstərir ki, 288-ci maddədə qorunan dəyər yalnız “hakim”, “prokuror”, “müstəntiq”, “təhqiqatçı”, “müdafiəçi”, “ekspert”, “icra məmuru” adlandırılan şəxsin fərdi təhlükəsizliyi deyildir. Əsas qorunan dəyər onların həyata keçirdikləri hüquqi funksiyanın və bununla əlaqədar ədalət mühakiməsinin normal həyata keçirilməsidir.

Odur ki, eyni funksional fəaliyyətin bir prosessual mərhələdə və ya bir icraat növündə həyata keçirilməsi zamanı həmin fəaliyyəti yerinə yetirən vəkilin xüsusi cinayət-hüquqi müdafiəyə malik olması, digər məhkəmə icraatında isə yalnız prosessual adı “nümayəndə” olduğu üçün belə müdafiədən tamamilə kənarda saxlanılması üçün normanın məqsədindən irəli gələn əsas mövcud olmalıdır.

Əks halda, eyni hüquqi peşəni, eyni vəkillik statusunu və mahiyyət etibarilə eyni hüquq müdafiə funksiyasını həyata keçirən şəxslər yalnız iştirak etdikləri məhkəmə icraatının növünə görə fərqli cinayət-hüquqi müdafiə səviyyəsinə məruz qalırlar.

Məhkəmənin gəldiyi nəticənin əsaslandırılması zamanı Cinayət Məcəlləsinin 294-cü maddəsinə istinad edilməsini də əsaslı hesab etmək mümkün deyildir. Belə ki, həmin maddə ilə 288-ci maddə həm cinayətin obyektiv tərəfi, həm cinayətin subyekti, həm də cinayət-hüquqi mühafizənin yönəldiyi ictimai münasibətlər baxımından fərqli tənzimləmə predmetinə malikdir. Cinayət Məcəlləsinin 294-cü maddəsi sübutların saxtalaşdırılmasına görə məsuliyyəti müəyyən etdiyi halda, 288-ci maddə ədalət mühakiməsinin və ya ibtidai istintaqın həyata keçirilməsi ilə əlaqədar hədələmə və ya zor tətbiq edilməsini nəzərdə tutur. Buna görə də Məcəllənin 294-cü maddədə “şəxs”, “nümayəndə” və ya “müdafiəçi” anlayışlarının hansı kontekstdə işlədilməsindən çıxış etməklə 288.2-ci maddəsində nəzərdə tutulan “müdafiəçi” anlayışının məzmununun müəyyənləşdirilməsi metodoloji baxımdan düzgün deyildir.

Xüsusilə nəzərə alınmalıdır ki, Cinayət Məcəlləsinin 294.1-ci maddəsində mülki iş üzrə sübutların saxtalaşdırılmasına görə məsuliyyət mülki icraat qaydalarına uyğun olaraq “işdə iştirak edən şəxs və ya onun nümayəndəsi” ilə əlaqələndirilmişdir. Bu normada qanunverici həmin şəxslərin məhkəmə icraatında hansı funksiyanı həyata keçirməsini nəzərə almadan sübutların saxtalaşdırılması formasında konkret cinayət əməlini törətməsindən çıxış edərək məsuliyyət müəyyən edir. Cinayət Məcəlləsinin 288.2-ci maddəsində isə qanunverici tamamilə başqa hüquqi vəziyyəti — məhz məhkəmədə işə və ya müvafiq materiallara baxılması, ibtidai istintaqın aparılması, hökmün və ya digər məhkəmə qərarlarının icrası ilə əlaqədar müəyyən şəxslərə qarşı hədələmə və ya zor tətbiq edilməsini — xüsusi cinayət tərkibi kimi müəyyən etmişdir.

Deməli, 294-cü maddədə “şəxs”, “nümayəndə” və ya digər prosessual subyektlərin adlandırılma forması 288.2-ci maddədəki “müdafiəçi” anlayışının avtomatik olaraq məhdudlaşdırılması üçün hüquqi əsas ola bilməz. Əksinə, Cinayət Məcəlləsinin 288.2-ci maddəsinin yerləşdiyi “Ədalət mühakiməsi əleyhinə olan cinayətlər” fəslinin məqsədi və həmin normanın dispozisiyası nəzərə alındıqda, burada əsas götürülməli meyarın şəxsin yalnız hansı prosessual adla adlandırılması deyil, onun məhkəmə icraatında hansı hüquqi funksiyanı həyata keçirməsi və məhz həmin fəaliyyətə görə hədələmə və ya zor tətbiq edilməsi və təqsirkarın məqsədinin məhz ədalət mühakiməsinin həyata keçirilməsinə təsir göstərmək olduğu aydın olur.

Azərbaycan Respublikası Cinayət Məcəlləsinin 288-ci maddəsinin dispozisiyası mahiyyət etibarilə Rusiya Federasiyası Cinayət Məcəlləsinin 296-cı maddəsi ilə oxşarlıq təşkil edir. Rusiya Federasiyası Ali Məhkəməsinin cinayət işləri üzrə məhkəmə təcrübəsinin ümumiləşdirilməsində qeyd edilmişdir ki, vəkilə qarşı törədilən zorakı hərəkətlərin həmin norma ilə tövsif olunması üçün əsas meyar əməlin motivinin ədalət mühakiməsinin həyata keçirilməsi ilə bağlı olmasıdır.

Məhkəmə təcrübəsində baxılmış işlərin birində vəkil mülki iş üzrə tərəfin nümayəndəsi qismində iştirak etmişdir. Lakin müəyyən olunmuşdur ki, vəkilə qarşı törədilən zorakı hərəkətlərin motivi onun məhkəmə fəaliyyəti ilə deyil, şəxsi münasibətlərlə bağlı olmuşdur. Bu səbəbdən əməl ədalət mühakiməsi əleyhinə cinayət kimi deyil, şəxsiyyətə qarşı yönəlmiş ümumi cinayət əməli kimi qiymətləndirilmişdir. Həmin hüquqi yanaşmadan görünür ki, Rusiya Federasiyası Ali Məhkəməsi üçün həlledici meyar vəkilin hansı icraat növündə iştirak etməsi deyil, ona qarşı törədilən əməlin ədalət mühakiməsinin həyata keçirilməsi ilə əlaqəli olub-olmamasıdır. Başqa sözlə, əgər təhdid və ya zor tətbiqi vəkilin hüquqi yardım fəaliyyəti və məhkəmə icraatında iştirakı ilə bağlı olmuş olarsa, bu halda qeyd olunan əməl ədalət mühakiməsi əleyhinə cinayət kimi qiymətləndirilə bilər.

Həmçinin qeyd olunmalıdır ki, Plenum qərarında “müdafiəçi” anlayışının bu cür təfsirinin cinayət məsuliyyətinin genişləndirilməsinə səbəb olacağı barədə nəticəsi ilə razılaşmaq mümkün deyildir. Çünki burada yeni bir cinayət əməli müəyyən edilmir və qanunda nəzərdə tutulmayan hər hansı əməl cinayət hesab edilmir. Cinayət Məcəlləsinin 3-cü maddəsinə əsasən, cinayət məsuliyyəti yalnız cinayət tərkibinin bütün əlamətləri olduqda yaranır. 288.2-ci maddədə isə cinayətin əsas əlamətləri artıq müəyyən edilmişdir. Həmin maddədə sadalanan şəxslər, o cümlədən müdafiəçi, əməlin kimə qarşı törədilməsindən asılı olaraq məsuliyyəti müəyyən edən əlavə əlamətlərdir. Buna görə də “müdafiəçi” anlayışının qanunvericiliyin digər normaları ilə əlaqədə və onun hüquqi funksiyası nəzərə alınmaqla izah edilməsi yeni məsuliyyət yaratmır. Bu, yalnız 288.2-ci maddədə artıq nəzərdə tutulmuş anlayışın məzmununun müəyyən edilməsidir.

Qeyd edilənlərə əsasən belə qənaətə gəlirik ki, ədalət mühakiməsinin icraatı prosesində, hüquq və azadlıqların müdafiəsində nümayəndə qismində iştirak edən vəkil də müdafiəçidir.

Hakimlər:

İsa Nəcəfov     

Humay Əfəndiyeva