AZƏRBAYCAN RESPUBLİKASI ADINDAN
Azərbaycan Respublikası
Konstitusiya Məhkəməsi Plenumunun
A.Şükürovanın şikayəti üzrə Azərbaycan
Respublikası Mənzil Məcəlləsinin 14.2-ci maddəsinin Azərbaycan Respublikası
Konstitusiyasının 29-cu maddəsinin III hissəsinə və 71-ci maddəsinin I və II
hissələrinə uyğunluğunun yoxlanılmasına dair
23 iyun 2026-cı il Bakı
şəhəri
Azərbaycan
Respublikası Konstitusiya Məhkəməsinin Plenumu Fərhad Abdullayev (sədr), Humay
Əfəndiyeva, Rauf Quliyev, Otari Qvaladze, Fikrət Məmmədov, İsa Nəcəfov
(məruzəçi-hakim), Rəşid Rzayev, Fərhad Tutayuk və Xanlar Vəliyevdən ibarət
tərkibdə,
məhkəmə
katibi Fəraid Əliyevin iştirakı ilə,
Azərbaycan Respublikası Konstitusiyasının
130-cu maddəsinin V hissəsinə, “Konstitusiya Məhkəməsi haqqında” Azərbaycan
Respublikası Qanununun 27.2 və 34-cü maddələrinə və Azərbaycan Respublikası
Konstitusiya Məhkəməsinin Daxili Nizamnaməsinin 39-cu maddəsinə müvafiq olaraq,
konstitusiya məhkəmə icraatının yazılı prosedur qaydasında keçirilən məhkəmə
iclasında A.Şükürovanın şikayəti üzrə Azərbaycan Respublikası Mənzil Məcəlləsinin
14.2-ci maddəsinin Azərbaycan Respublikası Konstitusiyasının 29-cu maddəsinin
III hissəsinə və 71-ci maddəsinin I və II hissələrinə uyğunluğunun
yoxlanılmasına dair konstitusiya işinə baxdı.
İş
üzrə hakim İ.Nəcəfovun məruzəsini, ərizəçinin şikayətini, Azərbaycan
Respublikası Milli Məclisi Aparatının mülahizəsini, Azərbaycan Respublikasının
Ədliyyə Nazirliyi, Naxçıvan Muxtar Respublikasının Ali Məhkəməsi, Naxçıvan
Muxtar Respublikasının Ədliyyə Nazirliyi, Sumqayıt Apellyasiya Məhkəməsi və Azərbaycan
Respublikasının Vəkillər Kollegiyası tərəfindən təqdim edilmiş
mütəxəssis mülahizələrini və iş materiallarını araşdırıb müzakirə
edərək, Azərbaycan Respublikası Konstitusiya Məhkəməsinin Plenumu
M Ü Ə Y Y
Ə N E T D İ:
A.Şükürova və V.Şükürov R.Abbasova qarşı mənzildən qeyri-yaşayış məqsədli, yəni təyinatından
kənar məqsədlə istifadə edilməsinin dayandırılması vəzifəsinin cavabdehin üzərinə
qoyulması və dəymiş mənəvi zərərin ödənilməsi barədə iddia ərizəsi ilə məhkəməyə
müraciət etmişdir.
İddia onunla əsaslandırılmışdır ki,
iddiaçıların ailə üzvləri ilə birlikdə yaşadıqları çoxmənzilli binanın 13-cü mərtəbəsində
yerləşən mənzilə qonşu olan cavabdehin mülkiyyətindəki mənzil qeyri-yaşayış sahəsi
(ofis) kimi istifadə olunur və burada məhdud məsuliyyətli cəmiyyət fəaliyyət
göstərir. Həmin binanın ilk 3 mərtəbəsi qeyri-yaşayış sahəsi kimi istifadə üçün
ayrıldığından, 13-cü mərtəbədə yerləşən mənzilin cavabdeh tərəfindən
qeyri-yaşayış sahəsi olaraq istifadəsi mülki və mənzil qanunvericiliklərinin tələblərinə
ziddir. Ofisdə 20 nəfərədək şəxsin işləməsi, eləcə də bir çox şəxsin müştəri
qismində sözügedən mənzilə daxil olması səs-küyə səbəb olur, iddiaçıların gündəlik
həyatına mənfi təsir edir və onların hüquqlarının kobud şəkildə pozulmasına gətirib
çıxarır. Bununla bağlı cavabdehə dəfələrlə müraciət edilməsinə, həmçinin
cavabdehin qanunsuz hərəkətləri ilə bağlı aidiyyəti qurumlara şikayətlər edilməsinə
baxmayaraq, o, qanunsuz hərəkətlərini davam etdirmişdir.
Bakı şəhəri Nəsimi Rayon Məhkəməsinin 2025-ci il
2 aprel tarixli qətnaməsi ilə iddia rədd edilmişdir.
Bakı Apellyasiya Məhkəməsi Mülki Kollegiyasının
2025-ci il 25 iyun tarixli qətnaməsi ilə iddiaçıların apellyasiya şikayəti qismən
təmin edilmiş, birinci instansiya məhkəməsinin qətnaməsi ləğv edilmiş, iş üzrə
iddia tələbinin qismən təmin edilməsi barədə yeni qətnamə çıxarılmaqla, mənzildən
qeyri-yaşayış məqsədli, yəni yaşayış təyinatına aid olmayan fəaliyyət üzrə, təyinatından
kənar məqsədlərlə istifadə edilməsinin dayandırılması vəzifəsinin cavabdehin üzərinə
qoyulması, dəymiş mənəvi zərərə görə 2000 manatın cavabdehdən tutularaq
iddiaçılara ödənilməsi qət edilmişdir.
Azərbaycan Respublikası Ali Məhkəməsinin Mülki Kollegiyasının
2025-ci il 6 noyabr tarixli qərarı ilə cavabdehin kassasiya şikayəti təmin
edilmiş, Bakı Apellyasiya Məhkəməsinin
Mülki Kollegiyasının qətnaməsi iddianın təmin olunan hissəsində ləğv edilərək həmin
hissədə iş üzrə apellyasiya instansiyası məhkəməsində müəyyən edilmiş hallar və
sübutlar əsasında yeni qərar qəbul edilmiş, iddia təmin edilməmişdir.
Kassasiya instansiyası məhkəməsi mövqeyini
onunla əsaslandırmışdır ki, yaşayış sahəsinin
əsas təyinatı insanların yaşaması olsa da, Azərbaycan Respublikasının Mənzil Məcəlləsi
(bundan sonra – Mənzil Məcəlləsi) mənzildən yaşamaq üçün deyil, başqa məqsədlərlə
(hazırkı halda ofis kimi) istifadəni istisna etmir. Həmin Məcəllənin 14.2-ci
maddəsi yaşayış sahəsindən peşə fəaliyyətinin və ya fərdi sahibkarlıq fəaliyyətinin
həyata keçirilməsinə imkan verir.
Mənzildən yaşayış məqsədləri olmadan istifadəni
məhdudlaşdıran qanuni əsaslar Mənzil Məcəlləsinin 14.2, 14.3 və 15-ci maddələrində
təsbit olunmuşdur. İddiaçılar mübahisələndirilən mənzilin qonşuluğunda yerləşən
mənzilin mülkiyyətçiləri olmaqla, qeyd olunan əsaslarla cavabdehin mənzildən
istifadəsinin məhdudlaşdırılmasını tələb etmək hüququna malikdirlər. Lakin iş
materiallarından müəyyən olunur ki, iddiaçılar hazırkı tələbində yalnız
cavabdehin mənzildən qeyri-yaşayış sahəsi kimi istifadə etməsinə istinad etməklə
onun bu fəaliyyətinin dayandırılmasını tələb etsələr də, cavabdehin belə fəaliyyətinin
sanitariya-gigiyena, texniki-təhlükəsizlik, ekoloji və s. tələblərə zidd olması
iddia olunmamış və bununla bağlı hər hansı sübut işin faktiki hallarını
araşdıran məhkəmələrə təqdim olunmamışdır.
Apellyasiya instansiyası məhkəməsi qətnaməsində
yalnız Mənzil Məcəlləsinin 20.3-cü maddəsinə istinad etmişdir ki, cavabdeh tərəfindən
həmin maddənin (yaşayış sahəsinin qeyri-yaşayış sahəsinə keçirilmə şərtlərinin
və qaydasının) pozulması iddiaçıların tələblərinin təmini və cavabdehin mülkiyyət
hüququnun məhdudlaşdırılması üçün qanuni əsas təşkil etmir.
Məhkəmə kollegiyasının qənaətinə görə iddiaçıların
tələbləri təmin olunarkən apellyasiya instansiyası məhkəməsi tərəfindən tətbiq
edilməli olan Mənzil Məcəlləsinin 14.2-ci maddəsi tətbiq edilmədiyindən və tətbiq
edilməli olmayan həmin Məcəllənin 20.3-cü maddəsinə istinad olunduğundan,
apellyasiya instansiyası məhkəməsinin qətnaməsi mübahisələndirilən hissədə ləğv
edilməlidir.
A.Şükürova Azərbaycan Respublikasının Konstitusiya Məhkəməsinə
(bundan sonra – Konstitusiya Məhkəməsi) şikayətlə müraciət edərək Ali Məhkəmənin
Mülki Kollegiyasının 2025-ci il 6 noyabr tarixli qərarının Azərbaycan
Respublikasının Konstitusiyasına (bundan sonra – Konstitusiya) və qanunlarına
uyğunluğunun yoxlanılmasını xahiş etmişdir. Ərizəçi qeyd etmişdir ki, kassasiya
instansiyası məhkəməsinin iş üzrə tətbiq etdiyi Mənzil Məcəlləsinin 14.1-ci
maddəsi Konstitusiyanın 29-cu maddəsinin III hissəsinə zidd olmaqla onun əmlakından
maneəsiz, təhlükəsiz və rahat istifadə etmək hüququnun pozulmasına səbəb olur.
Konstitusiya Məhkəməsinin
Plenumu şikayətlə bağlı aşağıdakıların göstərilməsini zəruri hesab edir.
Konstitusiyanın 130-cu
maddəsinin V hissəsinə uyğun olaraq hər kəs onun hüquq və azadlıqlarını pozan
qanunvericilik və icra hakimiyyəti orqanlarının normativ aktlarından, bələdiyyə
və məhkəmə aktlarından qanunla müəyyən edilmiş qaydada bu maddənin III hissəsinin
1-7-ci bəndlərində göstərilən məsələlərin Azərbaycan Respublikasının
Konstitusiya Məhkəməsi tərəfindən həll edilməsi üçün Azərbaycan Respublikasının
Konstitusiya Məhkəməsinə pozulmuş insan hüquq və azadlıqlarının bərpa edilməsi
məqsədi ilə şikayət verə bilər.
“Konstitusiya Məhkəməsi
haqqında” Azərbaycan Respublikası Qanununun (bundan sonra – “Konstitusiya Məhkəməsi
haqqında” Qanun) 34.2-ci maddəsində isə müəyyən edilmişdir ki, Konstitusiyanın
130-cu maddəsinin III hissəsinin 4-cü bəndində nəzərdə tutulmuş məsələyə dair
şikayətə Konstitusiya Məhkəməsi tərəfindən baxılmasına barəsində şikayət edilən
Azərbaycan Respublikası Ali Məhkəməsinin qərarının Azərbaycan Respublikasının
Konstitusiyasına və ya qanunlarına uyğun olmayan normativ hüquqi akta əsaslandığı
hallarda yol verilir.
Qeyd
edilməlidir ki, şikayətlərə baxılması ilə əlaqədar kassasiya instansiyası
məhkəməsinin əsaslandığı normativ hüquqi aktın hər hansı normasının
Konstitusiyaya uyğun olub-olmamasını aydınlaşdırmaq üçün, ilk növbədə, həmin
normanın konstitusiya-hüquqi mənası, hüquqi təyinatı, qanunvericilik sistemindəki
yeri və digər normalarla qarşılıqlı əlaqədə yerinə yetirdiyi funksiya
araşdırılaraq müəyyən edilməlidir. Bununla Konstitusiya Məhkəməsi normanın həqiqi,
Konstitusiyaya uyğun olan və hamı üçün məcburi xarakter daşıyan mənasını aşkara
çıxarır. Konstitusiya Məhkəməsi tərəfindən normanın konstitusiya-hüquqi mənasının
müəyyənləşdirilməsi normanın konstitusiya-hüquqi məzmununun müəyyən
olunmasına, məzmunundakı mümkün ola biləcək qeyri-müəyyənliklərin aşkara
çıxarılması və aradan qaldırılmasına, bununla da tətbiqi təcrübəsindəki ziddiyyətlərə
son qoyulmasına və hüquq tətbiqetmədə
vahidliyin təmin edilməsinə xidmət etməklə, həmin normanın Konstitusiyaya zidd
tətbiqinin də qarşısını alır.
Məhkəmə təcrübəsində normativ hüquqi aktların normalarının
müddəalarının onların konstitusiya-hüquqi mənasına uyğun tətbiq olunması
vacibdir (Konstitusiya Məhkəməsi Plenumunun “Azərbaycan Respublikası Mülki Məcəlləsinin
228.5-ci və Azərbaycan Respublikası Mənzil Məcəlləsinin 30.4-cü maddələrinin şərh
edilməsinə dair” 2013-cü il 8 oktyabr tarixli Qərarı).
Konstitusiya Məhkəməsinin Plenumu hesab edir
ki, normanın mümkün olan bütün təfsiri
variantları sırasından məhkəmələr yalnız konstitusiyaya uyğun olana üstünlük
verməlidirlər. Əgər normanın təfsiri konstitusion norma və prinsiplərin
pozulmasına gətirib çıxarırsa, onun konkret işə tətbiq olunması yolverilməzdir.
Konstitusiyanın 29-cu
maddəsinin I və III hissələrinə müvafiq olaraq hər kəsin mülkiyyət hüququ
vardır. Hər kəsin mülkiyyətində daşınar və daşınmaz əmlak ola bilər. Mülkiyyət
hüququ mülkiyyətçinin təkbaşına və ya başqaları ilə birlikdə əmlaka sahib
olmaq, əmlakdan istifadə etmək və onun barəsində sərəncam vermək hüquqlarından
ibarətdir.
Əsas Qanunun mənzil
hüququnu müəyyən edən 43-cü maddəsinin I hissəsinə əsasən heç kəs yaşadığı mənzildən
qanunsuz məhrum edilə bilməz.
Bu hüquq hər kəsin
qanunla müəyyən edilmiş şərtlərə əməl etməklə daimi yaşayış sahəsinə malik
olmasını və həmin sahədən maneəsiz istifadə edə bilməsini ifadə edir. Mənzil
hüququnun əsas xüsusiyyəti mənzil münasibətləri iştirakçılarının bu hüququ öz
mülahizələrinə və qanuni mənafelərinə uyğun, azad və sərbəst həyata keçirə bilmələri
ilə bağlıdır.
Mülkiyyət, təhlükəsiz
yaşamaq, mənzil toxunulmazlığı kimi digər konstitusion hüquqlarla sıx bağlı
olan mənzil hüququnun reallaşdırıla bilməsi üçün şəxsin öz mənzilində dinc, təhlükəsiz
və rahat yaşamaq imkanını təmin edən mühitin mövcudluğu mühüm əhəmiyyət daşıyır.
Bu, şəxsin mənzildən təyinatına uyğun və maneəsiz istifadə etməsinin vacib şərtlərindən
biri olmaqla, onun rifahının və normal yaşayış şəraitinin qorunmasına xidmət
edir.
Nəzərə alınmalıdır ki,
Konstitusiya ilə bəyan edilmiş mülkiyyət hüququnun həyata keçirilməsi qanunla
müəyyən edilmiş məhdudiyyətlərlə şərtləndirilə bilər. Azərbaycan Respublikası Mülki
Məcəlləsinin (bundan sonra – Mülki Məcəllə) 152.5-ci maddəsinə müvafiq
olaraq mülkiyyətçi qanunda və ya müqavilədə müəyyən edilən məhdudiyyətlər
nəzərə alınmaqla müəyyənləşdirilmiş hədlərdə əmlaka (əşyaya) sərbəst surətdə
sahib ola bilər, ondan istifadə edə bilər və ona dair sərəncam verə bilər, həmin
əmlaka başqa şəxslərin sahibliyinə yol verməyə bilər, ona mənsub əmlak barəsində
öz mülahizəsi ilə istənilən hərəkətləri edə bilər, bir şərtlə ki, həmin hərəkətlər
qonşuların və ya üçüncü şəxslərin hüquqlarını pozmasın, yaxud hüquqdan
sui-istifadə olmasın. Bir-birinə qarşılıqlı
hörmət bəsləmək, yaşayış sahəsindən dinc və rahat istifadəyə maneə törədə biləcək
hərəkətlərdən çəkinmək hər bir qonşu daşınmaz əmlak mülkiyyətçisinin vəzifəsi
kimi çıxış edir.
Göründüyü kimi, mülkiyyətçiyə
əmlakından məhz qanunun icazə verdiyi hədlərdə öz istədiyi kimi istifadə etmək
imkanı tanınmışdır.
Qanunvericiliklə müəyyən
edilən belə hədlərdən biri də yaşayış sahəsinin təyinatı üzrə istifadəsi ilə
bağlıdır. Belə ki, yaşayış sahəsindən təyinatı üzrə istifadənin təmin edilməsinin
zəruriliyi mənzil qanunvericiliyinin əsaslandığı başlıca prinsiplərdən birini təşkil
edir (Mənzil Məcəlləsinin 1.1-ci maddəsi).
Daşınmaz əmlak obyektlərinin
yaşayış və qeyri-yaşayış təyinatları üzrə fərqləndirilməsi həmin sahələrin
statusunun əvvəlcədən müəyyənləşdirilməsi vasitəsilə müvafiq təhlükəsizlik,
sanitariya-gigiyena, ekoloji tələblərə, şəhərsalma və tikinti qaydalarına riayət olunmasının təmininə və
hüquq münasibətlərində müəyyənliyin qorunmasına xidmət edir.
Mənzil hüququnun həyata
keçirilməsi baxımından xüsusi əhəmiyyəti nəzərə alınaraq yaşayış sahəsinin təyinatı
bilavasitə Mənzil Məcəlləsinin 14.1-ci maddəsi ilə müəyyən edilmiş və göstərilmişdir
ki, yaşayış sahəsinin əsas təyinatı həmin sahədə insanların yaşamasıdır. Həmçinin
mülkiyyət hüququ əsasında ona məxsus olan yaşayış sahəsi barəsində qanunvericiliklə müəyyən edilmiş hüdudlarda sahiblik,
istifadə və sərəncam vermək hüquqlarının məhz yaşayış sahəsinin təyinatına
uyğun olaraq həyata keçirilməsi yaşayış sahəsinin mülkiyyətçisinin vəzifəsi
kimi müəyyənləşdirilmişdir (Mənzil Məcəlləsinin 29.1-ci maddəsi).
Yaşayış sahəsindən
istifadənin hüdudları Mənzil Məcəlləsinin digər normaları ilə dəqiqləşdirilərək
göstərilmişdir ki, yaşayış sahəsində qanuni əsaslarla yaşayan fiziki şəxslərə həmin
yaşayış sahəsindən peşə fəaliyyətini və ya fərdi sahibkarlıq fəaliyyətini həyata
keçirmək məqsədilə istifadəsinə yol verilir o şərtlə ki, bu digər şəxslərin
hüquqlarını və qanuni mənafelərini, habelə yaşayış sahəsi üçün müəyyən edilmiş
tələbləri pozmasın. Yaşayış sahələrində sənaye istehsalatlarının yerləşdirilməsinə
yol verilmir (14.2 və 14.3-cü maddələr).
Qeyd edilən maddələrlə
qanunverici yaşayış sahəsinin əsas təyinatını dəyişməmək şərtilə orada məhz
fiziki şəxslər tərəfindən müəyyən fəaliyyətin həyata keçirilməsini yalnız
aşağıdakı üç tələbin hər birinin ödənildiyi halda mümkün hesab etmişdir:
· şəxsin həmin sahədə qanuni əsaslarla yaşaması;
· sahədə həyata keçirilən fəaliyyətin peşə və ya fərdi
sahibkarlıq fəaliyyəti ilə bağlı olması;
· digər şəxslərin
hüquqlarının və qanuni mənafelərinin, habelə yaşayış sahəsi üçün müəyyən
edilmiş tələblərin pozulmaması.
“Peşə təhsili haqqında” Azərbaycan Respublikası Qanununa müvafiq olaraq peşə
insanın fiziki qüvvəsi və səylərinin tətbiq sahəsi olub, xüsusi hazırlıq və iş
təcrübəsi nəticəsində nəzəri biliklərə və təcrübi vərdişlərə yiyələnmiş insanın
əmək fəaliyyətidir (1.0.12-ci maddə).
Qanunvericiliklə sahibkarlıq fəaliyyətinə verilən anlayışa əsasən isə bu, şəxsin
müstəqil surətdə həyata keçirdiyi, əsas məqsədi əmlak istifadəsindən, malların
istehsalından və (və ya) satışından, işlər görülməsindən və ya xidmətlər göstərilməsindən
mənfəət (fərdi sahibkarlar tərəfindən gəlir) götürülməsi olan fəaliyyətdir. Azərbaycan
Respublikası Vergi Məcəlləsinin 33.3-cü maddəsində fərdi sahibkar sahibkarlıq fəaliyyətini
hüquqi şəxs yaratmadan həyata keçirən fiziki şəxs kimi müəyyənləşdirilmişdir. Həmin
maddələrdən, eləcə də “Sahibkarlıq fəaliyyəti haqqında” Azərbaycan Respublikası
Qanununun 1 və 3-cü maddələrinin məzmunundan aydın olur ki, fərdi sahibkarlıq və
hüquqi şəxs yaratmaqla həyata keçirilən sahibkarlıq bir-birindən fərqli
anlayışlardır.
Qanunverici isə yaşayış sahəsində istənilən fəaliyyəti deyil, məhz məhdud çərçivəyə
malik, təkbaşına xarakter daşıyan peşə və ya fərdi sahibkarlıq fəaliyyətini həyata
keçirmək (məsələn, tərcüməçi, dizayner, dərzi və s.) imkanını tanıyır və bunu
onunla şərtləndirir ki, sahənin əsas təyinatı faktiki olaraq dəyişdirilmədən
yaşamaq üçün istifadə edilsin və belə istifadə nəticəsində başqalarının hüquq və
qanuni mənafelərinə xələl gəlməsin.
Qanunvericilikdə yaşayış sahəsində fərdi sahibkarlıq və peşə fəaliyyətinin
həyata keçirilməsinə müəyyən hallarda icazə verilməsi həmin fəaliyyətlərin
yaşayış sahəsinin əsas təyinatı ilə prinsip etibarilə ziddiyyət təşkil etməməsi
ilə izah oluna bilər. Nəzərə alınmalıdır ki, şəxs belə hallarda yaşayış sahəsində
faktiki olaraq yaşamaqda davam edir və həmin sahənin yaşayış təyinatı mahiyyət
etibarilə dəyişmir. Digər tərəfdən, sözügedən norma elə fəaliyyət növlərini əhatə
edir ki, onların həyata keçirilməsi üçün yaşayış sahəsinin təyinatının xüsusi
qaydada dəyişdirilməsinə obyektiv zərurət yaranmır. Belə fəaliyyətlər, əsasən şəxsin
gündəlik həyatının tərkib hissəsi kimi çıxış etdiyindən yaşayış binalarının
layihələndirilməsi və tikintisi zamanı nəzərə alınmış təhlükəsizlik, sanitariya
və digər texniki tələblərin pozulmasına gətirib çıxarmır. Eyni zamanda bu fəaliyyətlərin
həyata keçirilməsi bir qayda olaraq, adi qonşuluq münasibətləri çərçivəsində və
ya əmlakın təyinatı üzrə istifadəsindən yarana biləcək təsirdən artıq təsirin
yaranması ilə də səciyyələnmir.
Məhz bu kimi xüsusiyyətlər nəzərə alınaraq yaşayış sahəsində belə fəaliyyətlərin
həyata keçirilməsinə yol verilmişdir. Bununla belə, qeyd olunan fəaliyyətlərin
həyata keçirilməsi nəticəsində yaşayış sahəsinin təyinatına uyğun istifadə
qaydaları pozulduğu, digər şəxslərin hüquq və qanuni maraqlarına xələl gətirildiyi
və ya qonşuluq münasibətlərinin normal həyata keçirilməsinə maneələr yarandığı
hallarda həmin fəaliyyətlərə yol verilməsi istisna olunur. Belə hallarda hüquq
və maraqları pozulan şəxslər qanunvericilikdə nəzərdə tutulmuş qaydada müvafiq
şikayət və ya iddia ilə çıxış etmək hüququna malikdir. Bu baxımdan Mənzil Məcəlləsinin 14.2-ci maddəsi
mülkiyyətçiyə “peşə fəaliyyəti və ya fərdi sahibkarlıq fəaliyyətini” həyata
keçirmək məqsədilə öz yaşayış sahəsini qeyri-yaşayış sahəsi kimi istifadə etmək
imkanı verən norma kimi başa düşülməməlidir.
Təsadüfi deyildir ki, hüquqi şəxs yaratmaqla həyata keçirilən sahibkarlıq fəaliyyəti
təhlil edilən normada ayrıca qeyd olunmamışdır. Nəzərə alınmalıdır ki, belə fəaliyyət,
adətən, daha geniş təşkilati xarakter daşıdığından, onun yaşayış sahəsində həyata
keçirilməsi həmin sahənin əsas təyinatı üzrə istifadəsinin faktiki olaraq
dayandırılmasına və yaşayış təyinatının dəyişdirilməsi zərurətinin yaranmasına
gətirib çıxarır. Məhz bu səbəbdən qanunverici yaşayış sahəsində həyata
keçirilə bilən fəaliyyəti daha məhdud çərçivədə müəyyən etmişdir.
Odur ki, Mənzil Məcəlləsinin
14.2-ci maddəsi genişləndirici təfsir edilərək mənzilin mülkiyyətçisinə yaşayış
təyinatlı sahənin həm də sahibkarlıq fəaliyyətinin həyata keçirilməsi üçün
hüquqi şəxsin istifadəsinə verilməsinə və nəticədə belə sahənin təyinatının
faktiki dəyişdirilməsinə icazə verən müddəa kimi qiymətləndirilməməlidir. Əks yanaşma, yaşayış
və qeyri-yaşayış sahələrinin fərqləndirilməsi ilə əlaqədar qanunvericinin güddüyü
hüquqi məqsədə zidd olmaqla, yaşayış sahəsinin təyinatı institutunun, onun təyinatı
üzrə istifadə olunmasının zəruriliyinə dair tələblərin əhəmiyyətini itirməsinə
gətirib çıxarardı.
Bununla yanaşı
qanunverici hüquqi şəxsin yaşayış binalarında sahibkarlıq fəaliyyətini həyata
keçirməsinin mümkünlüyünü tamamilə istisna etməmiş, bununla bağlı yaşayış sahəsinin
təyinatının dəyişdirilməsi imkanını tanımış, belə dəyişikliyin həyata keçirilməsinin
qayda və şərtlərini müəyyənləşdirmişdir. Həmin qayda və şərtlər vətəndaşların
yaşaması üçün nəzərdə tutulmuş mənzil sahələrinin xüsusi hüquqi rejimi nəzərə
alınaraq onların təhlükəsiz istifadəsini təmin edən müddəalar kimi çıxış edir.
Belə ki, yaşayış sahəsinin
qeyri-yaşayış sahəsinə və qeyri-yaşayış sahəsinin yaşayış sahəsinə keçirilməsinə
Mənzil Məcəlləsinin və şəhərsalma haqqında qanunvericiliyin tələblərinin nəzərə
alınması şərti ilə yol verilir. Yaşayış sahəsindən qeyri-yaşayış sahəsinə
keçirilən sahəyə gediş-gəliş yaşayış sahələrinə gediş-gəlişi təmin edən sahələrdən
istifadə etmədən mümkün olmadıqda və ya belə gediş-gəlişi qurmağa texniki imkan
olmadıqda, keçirilən sahə eyni zamanda, mənzilin tərkib hissəsi kimi qaldıqda,
yaxud həmin sahənin mülkiyyətçisi və ya başqa şəxs tərəfindən daimi yaşayış
yeri kimi istifadə edildikdə, habelə keçirilən sahəyə mülkiyyət hüquqları digər
şəxslərin hüquqları ilə yüklü edilmiş olduqda (xeyrinə yüklülük qeydə alınmış şəxslərin
yazılı razılığı olduğu hallar istisna olmaqla), yaşayış sahəsinin qeyri-yaşayış
sahəsinə keçirilməsinə yol verilmir. Çoxmənzilli binalarda mənzillərin
qeyri-yaşayış sahələrinə keçirilməsinə o halda yol verilir ki, belə mənzil həmin
binanın birinci mərtəbəsində yerləşsin. Digər mərtəbədə yerləşən mənzilin
qeyri-yaşayış sahəsinə keçirilməsinə qeyri-yaşayış sahəsinə keçirilən mənzilin
bilavasitə altında yerləşən sahələrin yaşayış sahələri olmadığı hallarda yol
verilir (Mənzil Məcəlləsinin 20.1-20.3-cü maddələri).
Yaşayış sahəsinin qeyri-yaşayış sahəsinə keçirilməsi yerli
(rayon, şəhər və şəhər rayonu) icra hakimiyyəti orqanlarının və ya müvafiq icra hakimiyyəti orqanının müəyyən
etdiyi qurumun qərarı əsasında həyata keçirilir.
Göründüyü kimi, yaşayış sahəsinə “qeyri-yaşayış” sahəsi statusunun
verilməsi üçün bir sıra əlavə tələb və məhdudiyyətlər müəyyən edilir ki, bu da yaşayış
sahələrinin əsas təyinatının qorunmasına, mülkiyyətçilərin kommersiya maraqları
ilə digər sakinlərin maraqları arasında ədalətli balansın yaradılmasına, çoxmənzilli
binalarda yaşayan şəxslərin hüquq və qanuni mənafelərinin təmin edilməsinə
xidmət edir.
Qeyri-yaşayış sahələrinin yaşayış
sahələrinə gediş-gəlişi təmin edən yerlərdən istifadə edilmədən ayrıca
girişinin olmasına dair, çoxmənzilli yaşayış binalarında yerləşə biləcəyi
mərtəbələrlə bağlı və s. tələblərin əsas məqsədi binada yaşayan digər
sakinlərin normal həyat şəraitinə mümkün mənfi təsirlərin (məsələn, səs-küy və
digər narahatlıqların) minimuma endirilməsini təmin etmək, rahat və təhlükəsiz
mühitdə yaşamaq, öz əmlaklarından dinc və sərbəst şəkildə istifadə etmək
hüquqlarını qorumaqdır.
O da nəzərə alınmalıdır ki,
yaşayış və qeyri-yaşayış sahələrinə tətbiq olunan texniki və istismar tələbləri
bir-birindən fərqlənir. Yaşayış sahəsinin təyinatının müvafiq qaydada icazə
verilmədən faktiki olaraq dəyişdirilməsi hallarında bina və qurğunun kommunikasiya
yükü (su təchizatı, elektrik enerjisi, havalandırma sistemləri və s.), eləcə də
ekoloji, sanitariya normaları və yanğın təhlükəsizliyi qaydalarına uyğunluq
kimi mühüm texniki məsələlər yoxlanılmamış qalır ki, bu da həmin binada yaşayan
şəxslərin təhlükəsizliyi və dinc yaşayışı üçün potensial risklər yarada bilir.
Bu səbəbdən yaşayış sahəsinin
qeyri-yaşayış sahəsinə keçirilməsi müvafiq plan dəyişikliklərinin (məsələn,
sahəyə ayrıca girişin təşkil edilməsi ilə bağlı) həyata keçirilməsini tələb edə
bilər. Mənzil qanunvericiliyinin də tələbi ondan ibarətdir ki, keçirilən
sahənin qeyri-yaşayış sahəsi kimi istifadə edilməsini təmin etmək üçün həmin
sahədə yenidənqurma və (və ya) yenidən planlaşdırma və ya digər işlərin
aparılması zəruri olan hallarda, belə işlər müvafiq orqanın razılığı ilə
aparıldığı kimi, başa çatması da sahənin keçirilməsini həyata keçirən orqan tərəfindən
yaradılan qəbul komissiyasının aktı ilə təsdiqlənir. Qəbul komissiyasının aktı
sahənin keçirilməsinin başa çatmasını təsdiqləyir və keçirilmiş sahənin
qeyri-yaşayış sahəsi kimi istifadə edilməsi üçün əsasdır (Mənzil Məcəlləsinin 21.6
və 21.9-cu maddələri).
Beləliklə, yaşayış sahəsinin qeyri-yaşayış sahəsinə keçirilməsi üçün müvafiq
qurumun qərarının əsas kimi müəyyən edilməsi özbaşına təyinat dəyişikliyinin
qarşısının alınması üçün vacib hüquqi mexanizmdir və bu mexanizm sakinlərin
mənzil hüquqlarının qorunmasının, onların təhlükəsiz və dinc yaşayış mühitində
yaşamasının təmininə yönəlmişdir. Buna görə də qanunvericiliklə müəyyənləşdirilən
tələb və məhdudiyyətlərə riayət edilmədən və müvafiq qurumun qərarı alınmadan
çoxmənzilli binada yerləşən yaşayış sahəsinin təyinatının dəyişdirilməsi ilə
bağlı hərəkət özü-özlüyündə artıq həmin binada yaşayan digər şəxslərin hüquqlarına və qanuni mənafelərinə birbaşa təsir
göstərir.
Azərbaycan Respublikası
Mülki Prosessual Məcəlləsinin 4.1-ci maddəsinə görə bütün fiziki və hüquqi şəxslər
özlərinin qanunla qorunan hüquq və azadlıqlarını, eləcə də maraqlarını qorumaq
və təmin etmək məqsədi ilə qanunla müəyyən edilmiş qaydada məhkəmə müdafiəsindən
istifadə etmək hüququna malikdirlər. Həyata keçirilməsi mövcud qanunvericiliyə
və digər şəxslərin hüquq, azadlıq və qanuni mənafelərinə zidd olmayan
maraqların qanunla qorunması onların hüquqi müdafiə ilə təmin olunmasına imkan
yaradır və belə maraqlar Konstitusiyanın 60-cı maddəsi ilə bəyan edilən məhkəmə
müdafiəsi hüququnun obyektini təşkil edir (oxşar mövqe Konstitusiya Məhkəməsi
Plenumunun “Azərbaycan Respublikası Mülki Prosessual Məcəlləsinin 4.1-ci maddəsində
nəzərdə tutulmuş “qanunla qorunan maraq'’ anlayışının şərh edilməsinə dair”
2025-ci il 23 may tarixli Qərardadında da ifadə olunmuşdur).
Bu baxımdan vətəndaşların
hüquqlarının və qanuni maraqlarının müdafiəsi yalnız faktiki zərər baş verdikdən
sonra (yanğın baş verməsi, ümumi istifadədə olan sahələrin və ya avadanlıqların
sıradan çıxması və s.) deyil, belə zərərin yaranması üçün real təhlükə mövcud
olduğu hallarda da təmin edilməlidir. Məhz bu səbəbdəndir ki, Mənzil Məcəlləsinin
“mənzil hüquqlarının müdafiəsi” adlı 9-cu maddəsində mənzil hüquqlarının müdafiəsinin qanunvericiliklə nəzərdə tutulmuş
qaydada və hallarda məhkəmə qaydasında həyata keçirildiyi göstərilmiş və yalnız
bu hüquqları pozan deyil, həmçinin pozulması təhlükəsini yaradan hərəkətlərin
qarşısının alınması da həmin hüquqların müdafiəsi üsullarından biri kimi müəyyən olunmuşdur (9.1
və 9.2.2-ci maddələr).
Odur ki, çoxmənzilli binada yaşayan şəxslərin qanunvericiliklə müəyyənləşdirilən
şərtlərə və qaydalara əməl edilmədən yaşayış sahəsinin qeyri-yaşayış sahəsi
kimi istifadəsinə son qoyulması ilə bağlı iddia irəli sürmək üçün subyektiv
hüququnun inkar edilməsi Konstitusiya ilə bəyan edilmiş hüquqların məhkəmə
müdafiəsi ilə bağlı təminatın sadəcə deklarativ xarakter daşımasına, realizəsinin heç bir hüquqi əsas və məqsəd olmadan məhdudlaşdırılmasına
gətirib çıxarar.
Qeyd
olunmalıdır ki, mülkiyyət hüququnun qanunla qorunmasına baxmayaraq, yaşayış sahəsinin
təyinatı ilə bağlı qanunvericiliklə müəyyən edilmiş tələblərin pozulması
hallarında şəxsin bu cür qanunsuz davranışının müdafiə olunacağına dair legitim
gözləntisi də yarana bilməz. Belə hallarda mülkiyyət hüququnun müdafiəsi
qanunun müəyyən etdiyi məhdudiyyətlər çərçivəsində həyata keçirilməli, mənzildən
təyinatından kənar istifadə edən şəxsin maraqları çoxmənzilli binadakı digər mənzil sahiblərinin ümumi maraqlarından üstün kimi
qiymətləndirilməməlidir. Nəzərə
alınmalıdır ki, yaşayış sahəsi üzərində mülkiyyət hüququnun təyinatı mülkiyyətçinin
və ya üçüncü şəxslərin mənzilə olan ehtiyaclarının ödənilməsidir.
O da
göstərilməlidir ki, bir sıra ölkələrin qanunvericiliyinə nəzər saldıqda, məsələn
Rusiya Federasiyasında yaşayış sahəsinin qeyri-yaşayış sahəsinə çevrilməsi üçün
binadakı sahə mülkiyyətçilərinin ümumi yığıncağının qərarının və qeyri-yaşayış
sahəsinə çevrilən sahəyə bitişik bütün mənzil sahiblərinin yazılı razılığının tələb
olunmasına (Mənzil Məcəlləsinin 23-cü maddəsi), Türkiyə Respublikasında
reyestrdə yaşayış sahəsi kimi göstərilən yerlərdə müəyyən qeyri-yaşayış obyektlərinin
yalnız mənzil sahiblərinin ümumi yığıncağının yekdil qərarı əsasında açıla biləcəyinə
(Kat mülkiyeti Qanununun 24-cü maddəsi) dair müddəalar mövcuddur ki, bu da çoxmənzilli
binadakı yaşayış sahələrinin təyinatının dəyişdirilməsinin həmin binadakı digər
mülkiyyətçilərin qanuni mənafelərinə birbaşa təsir göstərməsindən irəli gəlir.
Mənzil Məcəlləsində ümumi yığıncağın qərarının
mövcudluğu ilə bağlı tələb olmasa da, həmin Məcəllənin 141.1-ci maddəsinə əsasən
çoxmənzilli binanın idarə edilməsi sakinlərin əlverişli və təhlükəsiz yaşamaq şəraitini,
çoxmənzilli binanın ümumi əmlakının lazımi saxlanmasını, həmin əmlakın istifadə
edilməsi məsələlərinin həll edilməsini, habelə bina sakinlərinə kommunal xidmətlərin
göstərilməsini təmin etməlidir.
O da qeyd edilməlidir ki, Konstitusiya
Məhkəməsinin Plenumu tərəfindən normativ hüquqi aktın müddəalarının
konstitusiya-hüquqi mənası və mahiyyəti ilə bağlı formalaşdırılan hüquqi mövqelər
onların fərqli şəkildə tətbiq edilməsini istisna edir. Normanın
konstitusiya-hüquqi mənasını aydınlaşdıran qərarın hüquqi qüvvəsi bu normanın
artıq həmin mənadan kənara çıxmaqla tətbiqinin mümkünsüzlüyünü, başqa cür şərh
və ya fərqli məzmunda tətbiq edilməməli olmasını özündə ehtiva edir.
Odur ki, Mənzil Məcəlləsinin
14.2-ci maddəsinin konstitusiya-hüquqi mahiyyətinə dair bu Qərarın təsviri-əsaslandırıcı
hissəsində müəyyən edilmiş hüquqi mövqelər məhkəmələr tərəfindən müvafiq
iddialar üzrə işlərə baxılarkən nəzərə alınmalı, bununla da şəxslərin
Konstitusiyanın 60-cı maddəsində təsbit edilmiş məhkəmə müdafiəsi hüququnun
realizəsi təmin edilməlidir.
Konstitusiya Məhkəməsinin Plenumu hesab edir
ki, Mənzil Məcəlləsinin 14.2-ci maddəsi Konstitusiyanın 29-cu maddəsinin III hissəsinə,
habelə insan və vətəndaş hüquq və azadlıqlarının təminatının əsas müddəalarını əks
etdirən 71-ci maddəsinin I və II hissələrinə uyğun olduğundan və “Konstitusiya
Məhkəməsi haqqında” Qanunun 34.2-ci maddəsinin tələbindən irəli gələrək mübahisələndirilən
məhkəmə aktında Konstitusiyaya və ya qanunlara uyğun olmayan normativ hüquqi
akta və ya normativ hüquqi aktın belə müddəasına əsaslanma halı aşkar edilmədiyindən
həmin qərarın ləğv edilməsi üçün hüquqi əsas mövcud deyil.
Göstərilənləri
nəzərə alaraq Konstitusiya Məhkəməsinin Plenumu aşağıdakı nəticələrə gəlir:
Konstitusiyanın
29-cu maddəsinin III, 43-cü maddəsinin II, 71-ci maddəsinin I və II
hissələrinə, Mülki Məcəllənin 152.5-ci maddəsinə və bu Qərarın
təsviri-əsaslandırıcı hissəsində əks olunan hüquqi mövqelərə əsasən Mənzil
Məcəlləsinin 14.2-ci maddəsi həmin Məcəllənin 20 və 21-ci maddələri ilə müəyyən
edilmiş yaşayış sahəsinin qeyri-yaşayış sahəsinə keçirilməsi şərtlərinə və
qaydalarına əməl edilmədən yaşayış sahəsində hüquqi şəxsin fəaliyyət
göstərməsinin mümkünlüyünü istisna edir;
- Konstitusiyanın
60-cı maddəsinin və Mənzil Məcəlləsinin 9.2.2-ci maddəsinin tələbləri nəzərə
alınmaqla, həmçinin bu Qərarın təsviri-əsaslandırıcı hissəsində əks olunan
hüquqi mövqelərə əsasən çoxmənzilli binada yerləşən yaşayış sahəsinin
təyinatına uyğun istifadə edilməməsi halında həmin binada yerləşən digər
yaşayış sahələrinin mülkiyyətçiləri belə istifadəyə son qoyulması ilə bağlı məhkəməyə
müraciət etmək üçün subyektiv hüquqa malikdir;
Azərbaycan Respublikası Konstitusiyasının
130-cu maddəsinin V və IX hissələrini, “Konstitusiya Məhkəməsi haqqında” Azərbaycan
Respublikası Qanununun 34, 52, 62, 63, 65-67 və 69-cu maddələrini rəhbər
tutaraq, Konstitusiya Məhkəməsinin Plenumu
Q Ə R A R
A A L D I:
1. Azərbaycan
Respublikası Mənzil Məcəlləsinin 14.2-ci maddəsi Azərbaycan Respublikası
Konstitusiyasının 29-cu maddəsinin III və 71-ci maddəsinin I və II hissələrinə
uyğun hesab edilsin.
Azərbaycan
Respublikası Konstitusiyasının 29-cu maddəsinin III, 43-cü maddəsinin II, 71-ci
maddəsinin I və II hissələrinə, Azərbaycan Respublikası Mülki Məcəlləsinin
152.5-ci maddəsinə və Azərbaycan Respublikası Konstitusiya Məhkəməsi Plenumunun
bu Qərarının təsviri-əsaslandırıcı hissəsində əks olunan hüquqi mövqelərə
əsasən Azərbaycan Respublikası Mənzil Məcəlləsinin 14.2-ci maddəsi həmin
Məcəllənin 20 və 21-ci maddələri ilə müəyyən edilmiş yaşayış sahəsinin
qeyri-yaşayış sahəsinə keçirilməsi şərtlərinə və qaydalarına əməl edilmədən
yaşayış sahəsində hüquqi şəxsin fəaliyyət göstərməsinin mümkünlüyünü istisna
edir.
2. Azərbaycan
Respublikası Konstitusiyasının 60-cı maddəsinin və Azərbaycan Respublikası
Mənzil Məcəlləsinin 9.2.2-ci maddəsinin tələbləri nəzərə alınmaqla, həmçinin Azərbaycan
Respublikası Konstitusiya Məhkəməsi Plenumunun bu Qərarının
təsviri-əsaslandırıcı hissəsində əks olunan hüquqi mövqelərə əsasən çoxmənzilli
binada yerləşən yaşayış sahəsinin təyinatına uyğun istifadə edilməməsi halında
həmin binada yerləşən digər yaşayış sahələrinin mülkiyyətçiləri belə istifadəyə
son qoyulması ilə bağlı məhkəməyə müraciət etmək üçün subyektiv hüquqa
malikdir.
3. Qərar dərc
olunduğu gündən qüvvəyə minir.
4. Qərar Azərbaycan
Respublikasının rəsmi dövlət qəzetlərində və “Azərbaycan Respublikası
Konstitusiya Məhkəməsinin Məlumatı”nda dərc edilsin, habelə Azərbaycan
Respublikası Konstitusiya Məhkəməsinin rəsmi internet saytında yerləşdirilsin.
5. Qərar qətidir,
heç bir orqan və ya şəxs tərəfindən ləğv edilə, dəyişdirilə və ya rəsmi təfsir
edilə bilməz.
Sədr Fərhad Abdullayev
