AZƏRBAYCAN RESPUBLİKASI ADINDAN

Azərbaycan Respublikası

Konstitusiya Məhkəməsi Plenumunun

Q Ə R A R I

Azərbaycan Respublikası Konstitusiyasının 71-ci maddəsinin VIII hissəsi və 80-ci maddəsinin tələbləri baxımından Azərbaycan Respublikası İnzibati Xətalar Məcəlləsinin 598.7-ci maddəsinin “Cinayət yolu ilə əldə edilmiş əmlakın leqallaşdırılmasına və terrorçuluğun maliyyələşdirilməsinə qarşı mübarizə haqqında” Azərbaycan Respublikası Qanununun 3.1 və 3.1.2-ci maddələri ilə əlaqəli şəkildə şərh edilməsinə dair

25 iyun 2026-cı il                                                                                     Bakı şəhəri

Azərbaycan Respublikası Konstitusiya Məhkəməsinin Plenumu Fərhad Abdullayev (sədr), Humay Əfəndiyeva, Rauf Quliyev, Otari Qvaladze, Fikrət Məmmədov (məruzəçi-hakim), İsa Nəcəfov, Rəşid Rzayev, Fərhad Tutayuk və Xanlar Vəliyevdən ibarət tərkibdə,

məhkəmə katibi Fəraid Əliyevin iştirakı ilə,

Azərbaycan Respublikası Konstitusiyasının 130-cu maddəsinin VI hissəsinə, “Konstitusiya Məhkəməsi haqqında” Azərbaycan Respublikası Qanununun 27.2 və 33-cü maddələrinə və Azərbaycan Respublikası Konstitusiya Məhkəməsinin Daxili Nizamnaməsinin 39-cu maddəsinə müvafiq olaraq, xüsusi konstitusiya icraatının yazılı prosedur qaydasında keçirilən məhkəmə iclasında Bakı şəhəri Binəqədi Rayon Məhkəməsinin müraciəti əsasında Azərbaycan Respublikası Konstitusiyasının 71-ci maddəsinin VIII hissəsi və 80-ci maddəsinin tələbləri baxımından Azərbaycan Respublikası İnzibati Xətalar Məcəlləsinin 598.7-ci maddəsinin “Cinayət yolu ilə əldə edilmiş əmlakın leqallaşdırılmasına və terrorçuluğun maliyyələşdirilməsinə qarşı mübarizə haqqında” Azərbaycan Respublikası Qanununun 3.1 və 3.1.2-ci maddələri ilə əlaqəli şəkildə şərh edilməsinə dair konstitusiya işinə baxdı.

İş üzrə hakim F.Məmmədovun məruzəsini, maraqlı subyektlər Bakı şəhəri Binəqədi Rayon Məhkəməsinin müraciətini və Azərbaycan Respublikası Milli Məclisi Aparatının mülahizəsini, Azərbaycan Respublikasının Ali Məhkəməsi, Bakı Apellyasiya Məhkəməsi, Azərbaycan Respublikasının Mərkəzi Bankı, Azərbaycan Respublikasının Maliyyə Monitorinqi Xidməti, Azərbaycan Respublikasının İqtisadiyyat Nazirliyi yanında Dövlət Vergi Xidməti, Azərbaycan Respublikasının Vəkillər Kollegiyası tərəfindən təqdim edilmiş mütəxəssis mülahizələrini, ekspert Bakı Dövlət Universitetinin Hüquq fakültəsinin Konstitusiya hüququ kafedrasının professoru, hüquq elmləri doktoru S.Əliyevin rəyini və iş materiallarını araşdırıb müzakirə edərək, Azərbaycan Respublikası Konstitusiya Məhkəməsinin Plenumu

M Ü Ə Y Y Ə N    E T D İ:

Bakı şəhəri Binəqədi Rayon Məhkəməsi Azərbaycan Respublikasının Konstitusiya Məhkəməsinə (bundan sonra – Konstitusiya Məhkəməsi) müraciət edərək Azərbaycan Respublikası İnzibati Xətalar Məcəlləsinin (bundan sonra – İnzibati Xətalar Məcəlləsi) 598.7-ci maddəsinin “Cinayət yolu ilə əldə edilmiş əmlakın leqallaşdırılmasına və terrorçuluğun maliyyələşdirilməsinə qarşı mübarizə haqqında” Azərbaycan Respublikası Qanununun (bundan sonra – Qanun) 3.1 və 3.1.2-ci maddələri ilə əlaqəli şəkildə şərh olunmasını xahiş etmişdir.

Müraciətə əsasən məhkəmənin icraatına Azərbaycan Respublikasının İqtisadiyyat Nazirliyi yanında Dövlət Vergi Xidmətinin Bakı şəhəri Lokal Gəlirlər Baş İdarəsi tərəfindən “Rizinq Group” Məhdud Məsuliyyətli Cəmiyyəti barəsində İnzibati Xətalar Məcəlləsinin 598.7-ci maddəsində nəzərdə tutulmuş inzibati xətanın törədilməsinə dair protokol daxil olmuşdur. Həmin protokola əsasən MMC tərəfindən daxili nəzarət proqramı tam tətbiq edilməmiş, məsul şəxs təyin edilməmiş, bu barədə Azərbaycan Respublikasının Maliyyə Monitorinqi Xidmətinə və Azərbaycan Respublikasının İqtisadiyyat Nazirliyi yanında Dövlət Vergi Xidmətinə məlumat verilməmiş, həmçinin sonuncu tərəfindən göndərilən sorğulara cavab verilməmişdir.

Müraciətdə göstərilmişdir ki, mühasibat və vergi məsləhəti xidmətləri göstərən müstəqil şəxslərin fəaliyyətinin Qanunun 3.1.2-ci maddəsində nəzərdə tutulmuş “əməliyyatların aparılması” və ya “həmin əməliyyatların aparılmasında iştirak” anlayışlarına daxil olub-olmaması məsələsi hüquq tətbiqetmədə qeyri-müəyyənliyə səbəb olur.

Bir sıra hüquq tətbiqedənlərin mövqeyinə görə mühasibat fəaliyyəti iqtisadi məzmun etibarilə hüquqi şəxsin maliyyə əməliyyatlarının yalnız uçotu ilə məhdudlaşmır, əməliyyatların strukturlaşdırılması, maliyyə göstəricilərinin sistemləşdirilməsi, hesabat modelinin qurulması, maliyyə məlumatlarının rəsmi dövriyyəyə daxil edilməsi və dövlət orqanlarına təqdim edilməsi mərhələlərini də əhatə edir. Bu baxımdan mühasibat xidməti göstərən subyekt əməliyyatın yalnız sonradan qeydə alınmasında deyil, həm də onun normativ müstəvidə legitimləşdirilməsi və hüquqi çərçivəyə uyğunlaşdırılması prosesində iştirak edir. Bu yanaşmaya əsasən maliyyə əməliyyatlarının strukturlaşdırılması, sənədləşdirilməsi və rəsmi dövriyyəyə daxil edilməsində mühasibat xidməti göstərən  şəxsin rolu Qanunun 3.1.2-ci maddəsi baxımından əməliyyatların aparılmasında iştirak kimi qiymətləndirilməlidir. 

Digər mövqe isə ondan ibarətdir ki, qanunvericinin ayrıca qeyd etdiyi “iştirak” anlayışı hüquqi baxımdan sərhədsiz və istənilən dolayı əlaqəni əhatə edən kateqoriya kimi qəbul edilməməlidir. Bu anlayış əməliyyatın qərar mərhələsində, strukturlaşdırılmasında və ya hüquqi nəticələrinin formalaşdırılmasında təsir imkanı olan, əməliyyatın hüquqi və ya faktiki strukturunda bilavasitə rol oynayan fəaliyyəti əhatə edə bilər. Sadəcə məlumatların texniki emalı, artıq həyata keçirilmiş maliyyə əməliyyatlarının uçotunun aparılması və dövlət orqanına təqdim edilməsi əməliyyatın həyata keçirilməsində normativ mənada iştirak kimi qiymətləndirilə bilməz, əks halda  yuxarıda qeyd olunan Qanunun 3.1-ci maddəsində nəzərdə tutulmuş şərti tətbiq mexanizmi formal xarakter alar, mövcud mübarizə rejimi isə faktiki olaraq avtomatik və ümumi tətbiqə çevrilmiş olar.

Bakı şəhəri Binəqədi Rayon Məhkəməsi belə qənaətə gəlmişdir ki, hazırkı ziddiyyətli təcrübə İnzibati Xətalar Məcəlləsinin 598.7-ci maddəsinin tətbiqində qeyri-müəyyənliyə səbəb olduğundan qanunvericilik normalarının eyni qaydada tətbiqinin və hüquqi müəyyənlik prinsipinin təmin edilməsi məqsədilə müraciətdə göstərilən normaların Konstitusiya Məhkəməsi tərəfindən şərh olunması zəruridir.

Konstitusiya Məhkəməsinin Plenumu müraciətlə əlaqədar aşağıdakıların qeyd olunmasını zəruri hesab edir.

Azərbaycan Respublikası Konstitusiyasının (bundan sonra – Konstitusiya) 80-ci maddəsinə və 71-ci maddəsinin VIII hissəsinə əsasən Konstitusiyanın və qanunların pozulması, o cümlədən Konstitusiyada və qanunlarda nəzərdə tutulan hüquqlardan sui-istifadə və ya vəzifələrin yerinə yetirilməməsi qanunla müəyyən edilən məsuliyyətə səbəb olur. Heç kəs törədildiyi zaman hüquq pozuntusu sayılmayan əmələ görə məsuliyyət daşımır.

Konstitusiyanın 80-ci maddəsində öz əksini tapan “qanunla müəyyən edilən” müddəası məsuliyyətə səbəb olan əməlin və onun hüquqi nəticələrinin qanunda göstərilməsi ilə yanaşı, aydın və birmənalı şəkildə müəyyən edilməli olmasını da nəzərdə tutur. Məsuliyyətlə bağlı hüquqi tənzimləmələr hüquqi müəyyənlik prinsipinin tələblərinə uyğun olaraq elə şəkildə həyata keçirilməlidir ki, şəxs qabaqcadan üzərinə düşən öhdəlikləri görməklə davranışını tənzimləyə və əməllərinin hansı hüquqi nəticəyə səbəb olacağını proqnozlaşdıra bilsin (Konstitusiya Məhkəməsi Plenumunun “Azərbaycan Respublikası Konstitusiyasının 80-ci maddəsi baxımından Azərbaycan Respublikası Cinayət Məcəlləsinin 14.2 və 228.1-ci maddələrinin əlaqəli şəkildə şərh edilməsinə dair” 2026-cı il 23 yanvar tarixli Qərarı).

Hüquqi müəyyənlik prinsipinin tələbləri baxımından məsuliyyət müəyyən edən normaların, eləcə də İnzibati Xətalar Məcəlləsinin müddəalarının dəqiq müəyyən edilməsi böyük əhəmiyyət kəsb edir. Bu prinsipə riayət olunması şəxsin öz hərəkətinin və ya hərəkətsizliyinin inzibati-hüquqi nəticələrini qabaqcadan görə bilməsinə təminat verir. Belə normaların qeyri-müəyyənliyi isə müvafiq hüquq münasibətləri subyektlərinin hüquq və vəzifələrinin həcminin müəyyən edilməsinə mənfi təsir göstərməklə, təqsirsiz şəxslərin məsuliyyətə cəlb olunması və ya təqsirli şəxslərin məsuliyyətdən kənarda qalması ilə nəticələnə bilər.

Konstitusiya Məhkəməsinin Plenumu əvvəlki qərarlarında da qeyd etmişdir ki, inzibati məsuliyyət müəyyən edən hüquq normaları ilə bağlı yuxarıda göstərilən tələblər qanunvericinin blanket normalardan istifadə etdiyi hallarda xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Belə ki, İnzibati Xətalar Məcəlləsinin Xüsusi hissəsinin bir sıra normaları blanket xarakterlidir, yəni pozulması məsuliyyətə səbəb olan müvafiq davranış qaydaları həmin Məcəllənin özündə deyil, ayrı-ayrı normativ aktlarda öz əksini tapır. Bu hal isə yalnız inzibati məsuliyyəti müəyyən edən mühafizəedici normaların deyil, həm də tənzimləyici, yəni müvafiq davranış qaydalarını müəyyən edən normaların da hüquqi müəyyənlik prinsipinin tələblərinə cavab verməsini zəruri edir. Həmin normalar elə şəkildə ifadə olunmalıdır ki, oradakı anlayışlar, subyektiv hüquqlar, vəzifələr, hüquqi prosedurlar və s. inzibati-hüquqi məsuliyyətin aydın anlaşılmasına və tətbiqinə maneə yaratmasın (“Azərbaycan Respublikası Konstitusiyasının 71-ci maddəsinin VIII və X hissələri baxımından Azərbaycan Respublikası İnzibati Xətalar Məcəlləsinin 326-cı maddəsinin “Avtomobil nəqliyyatı haqqında” Azərbaycan Respublikası Qanununun 26.3-cü maddəsi ilə əlaqəli şəkildə şərh edilməsinə dair” 2025-ci il 24 noyabr tarixli Qərar). Odur ki, inzibati xəta tərkiblərini müəyyən edən blanket xarakterli normaların düzgün təfsir və tətbiq olunması üçün belə normalar müvafiq tənzimləmələri nəzərdə tutan normativ aktlarla sistemli əlaqədə təhlil olunmalıdır.

Qeyd edilməlidir ki, İnzibati Xətalar Məcəlləsinin 598.7-ci maddəsi ilə həmin Məcəllənin 598.1 və 598.4-cü maddələrində nəzərdə tutulmuş xətaların qeyri-maliyyə institutları və peşə sahibləri tərəfindən törədilməsinə görə vəzifəli və hüquqi şəxslərin məsuliyyəti nəzərdə tutulmuşdur.

Həmin Məcəllənin 598.1 və 598.4-cü maddələrində isə müştəri uyğunluğu tədbirlərinə, məlumat və sənədlərin saxlanılmasına və üçüncü şəxslərə güvənməyə dair tələblərə riayət olunmaması; daxili nəzarət proqramının tətbiq edilməməsi, yaxud tam tətbiq edilməməsi; maliyyə monitorinqi orqanının cinayət yolu ilə əldə edilmiş əmlakın leqallaşdırılmasının və terrorçuluğun maliyyələşdirilməsinin qarşısının alınması sahəsində verdiyi yazılı göstərişlərin maliyyə institutları tərəfindən vaxtında və ya tam icra edilməməsi; nəzarət orqanlarının fəaliyyətinə maneələrin yaradılması, o cümlədən sorğulara cavab verilməməsi, tələb olunan məlumat və sənədlərin təqdim edilməməsi, yanlış məlumat və sənədlərin verilməsi; siyasi nüfuzlu şəxslər ilə bağlı tələblərə əməl edilməməsi; yeni texnologiyaların tətbiq edilməsinə dair tələblərin pozulması; monitorinq olunmalı əməliyyatlara dair məlumat və sənədlərin təqdim edilməsi ilə bağlı qanunvericiliklə müəyyən edilmiş tələblərin pozulması kimi bir sıra inzibati xətalar göstərilmişdir.

Həmin inzibati xəta tərkiblərini müəyyən edən normalar blanket xarakterli olmaqla, maliyyə və qeyri-maliyyə institutlarının anlayışı, onların hansı hallarda hansı öhdəlikləri daşıması, müvafiq öhdəliklərin icra edilməsinin xüsusiyyətləri Qanunda və onun əsasında qəbul olunmuş normativ aktlarda öz əksini tapır.

Qeyd edilməlidir ki, cinayət yolu ilə əldə edilmiş əmlakın leqallaşdırılması müxtəlif cinayətlərin törədilməsi nəticəsində birbaşa və ya dolayı yolla əldə olunmuş əmlakın mənbəyinin gizlədilməsi, ört-basdır edilməsi və ya mahiyyətinin dəyişdirilməsi yolu ilə onlara qanuni görüntü verilərək iqtisadi sistemə daxil edilməsi prosesidir.

Belə əmlakın leqallaşdırılması müasir dövrdə iqtisadi fəaliyyət sahəsində mütəşəkkil cinayətkarlığın ən geniş təzahür formalarından biridir. Bu cinayətin ictimai təhlükəliliyi ondan ibarətdir ki, o, bir sıra mühüm ictimai dəyərlərə mənfi təsir göstərir, mütəşəkkil cinayətkarlığın maliyyə bazasını formalaşdırır və qeyri-leqal iqtisadi fəaliyyəti pərdələyir. Maliyyə sistemindən qeyri-qanuni məqsədlər üçün istifadənin iqtisadi təhlükəsizlik üçün problemlər doğurmasından əlavə, cinayət yolu ilə əldə edilmiş əmlakın leqallaşdırılaraq rəsmi maliyyə-iqtisadi sistemə daxil edilməsinə imkan verilməsi ictimai nizamın və qanunun aliliyinin pozulması ilə nəticələnə bilir (Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 2023-cü il 28 fevral tarixli 3770 nömrəli Sərəncamı ilə təsdiq edilmiş “Cinayət yolu ilə əldə edilmiş əmlakın leqallaşdırılmasına və terrorçuluğun maliyyələşdirilməsinə qarşı mübarizəyə dair 2023-2025-ci illər üzrə Milli Fəaliyyət Planı”nın 2-ci maddəsi).

Bu sahədə qanunvericiliyin məqsədi cinayət yolu ilə əldə edilmiş əmlakın leqallaşdırılması və terrorçuluğun maliyyələşdirilməsi risklərinin qarşısını almaq, həmin risklərin idarə olunmasına təsir göstərə bilən subyektləri nəzarət mexanizminə cəlb etmək, onların bu prosesdə vasitə kimi istifadə olunmasının qarşısını almaqla cinayətkarları əldə etdikləri gəlirlərdən məhrum etməkdir. Qanunun preambulasında da göstərilmişdir ki, bu normativ hüquqi akt cinayət yolu ilə əldə edilmiş əmlakın leqallaşdırılmasının və terrorçuluğun maliyyələşdirilməsinin aşkar edilməsi, qarşısının alınması və ölkənin iqtisadi sistemindən qeyri-qanuni məqsədlər üçün istifadə olunma imkanlarını istisna edən şəraitin yaradılması, bu istiqamətdə Azərbaycan Respublikasının tərəfdar çıxdığı beynəlxalq müqavilələrdən irəli gələn öhdəliklərin yerinə yetirilməsi, habelə dövlətin və cəmiyyətin maraqlarının qorunması məqsədilə effektiv ölkədaxili və beynəlxalq əməkdaşlığın həyata keçirilməsi ilə bağlı münasibətləri tənzimləyir.

Qanunla cinayət yolu ilə əldə edilmiş əmlakın leqallaşdırılmasının və terrorçuluğun maliyyələşdirilməsinin qarşısını almaq məqsədilə müvafiq tədbirləri həyata keçirmək öhdəliyi daşıyan subyektlərin kateqoriyası müəyyən olunaraq onlara maliyyə institutları, qeyri-maliyyə institutları və peşə sahibləri aid edilmiş, həmçinin hər bir kateqoriyaya daxil olan şəxslərin dairəsi dəqiq şəkildə göstərilmişdir. Belə ki, maliyyə institutlarına kredit təşkilatları, həyatın yığım sığortası fəaliyyəti ilə məşğul olan yerli və xarici sığortaçılar, təkrarsığortaçılar və sığorta vasitəçiləri, investisiya şirkətləri, investisiya fondları, bu fondların idarəçiləri, xarici investisiya fondlarının nümayəndəlikləri, mərkəzi depozitar, poçt rabitəsinin milli operatoru, lombardlar, maliyyə lizinqi xidmətləri göstərən şəxslər, ödəniş təşkilatları (müstəsna olaraq ödəniş əməliyyatının aparılması üçün vasitəçilik xidməti və (və ya) hesab üzrə məlumat xidməti göstərən ödəniş təşkilatları istisna olmaqla) və elektron pul təşkilatları, virtual aktiv xidməti təminatçıları və valyuta mübadiləsi fəaliyyətinə lisenziya almış şəxslər daxildir. Qeyri-maliyyə institutları və peşə sahiblərinə isə rieltorlar, kazino oyunlarının təşkilatçıları və operatorları, vəkillər, notariuslar, hüquq, mühasibat və vergi məsləhəti xidmətləri göstərən müstəqil şəxslər, belə xarici hüquqi şəxslərin Azərbaycan Respublikasındakı filial və ya nümayəndəlikləri aid edilmişdir (1.1.8 və 1.1.9-cu maddələr).

Qeyd edilən Qanunun 3-cü maddəsi onun tələblərinin məhz qeyri-maliyyə institutları və peşə sahiblərinə tətbiq olunduğu halları tənzimləyir. Həmin Qanunun 3.1.2-ci maddəsinə əsasən müvafiq tələblər notariuslar, vəkillər, hüquq, mühasibat və vergi məsləhəti xidmətləri göstərən müstəqil şəxslərə, onlar aşağıdakı əməliyyatları apardıqda və ya bu cür əməliyyatların aparılmasında iştirak etdikdə tətbiq olunur:

·       daşınmaz əmlakın alqı-satqısı;

·       müştərinin pul vəsaitlərinin, qiymətli kağızlarının və ya digər əmlakının idarə olunması;

·       müştərinin bank, depo, poçt, ödəniş və pul hesablarının idarə olunması;

·       hüquqi şəxslərin yaradılması, onların fəaliyyətinin təmin və idarə edilməsi, bu məqsədlərlə pul vəsaitlərinin toplanmasının təşkili, habelə hüquqi şəxslərin səhmlərinin və ya paylarının alqı-satqısı.

Cinayət yolu ilə əldə edilmiş əmlakın leqallaşdırılmasına, terrorçuluğun maliyyələşdirilməsinə və kütləvi qırğın silahlarının yayılmasının maliyyələşdirilməsinə qarşı qlobal maliyyə sistemini qorumaq üçün müvafiq siyasətin formalaşdırılması və yayılmasını təmin edən müstəqil hökumətlərarası qurum olan FATF (Maliyyə Tədbirləri üzrə İşçi Qrupu) tərəfindən qəbul edilmiş və bu sahədə dövlətlər üçün normativ istiqamətverici rol oynayan Tövsiyələrdə də oxşar yanaşma öz əksini tapmışdır. Həmin Tövsiyələrin 22-ci maddəsində 10, 11, 12, 15 və 17-ci tövsiyələrdə müəyyən edilmiş müştəri uyğunluğunun yoxlanılması və məlumatların saxlanılması tələblərinin hüquqşünaslara, notariuslara, digər müstəqil hüquq peşəsi nümayəndələrinə və mühasiblərə müştəriləri adından məhz müəyyən fəaliyyətlərlə bağlı “əməliyyatları hazırladıqları və ya həyata keçirdikləri” zaman şamil olunduğu göstərilmişdir ki, bu fəaliyyətlər də Qanunun 3.1.2-ci maddəsində sadalananlarla eynilik təşkil edir.

Yuxarıda qeyd olunan normalardan göründüyü kimi, qanunvericiliklə maliyyə və qeyri-maliyyə institutları (həmçinin peşə sahibləri) bir-birindən fərqləndirilmiş, maliyyə institutlarından fərqli olaraq öhdəlik daşıyan digər subyektlərə münasibətdə Qanunun tətbiqi müəyyən hallarla şərtləndirilmiş, yəni şərtli tətbiq mexanizmi müəyyən edilmişdir. Belə yanaşma öhdəlik daşıyan şəxslərin fəaliyyətinin xarakteri, istiqaməti və daşıdıqları risk səviyyəsi ilə izah oluna bilər. Belə ki, maliyyə institutlarının fəaliyyətinin əsasını maliyyə əməliyyatlarının həyata keçirilməsi təşkil edir və onlar daim pul vəsaitlərinin dövriyyəsi, köçürülməsi, saxlanılması və ya idarə olunması ilə məşğul olurlar. Bu baxımdan onların fəaliyyəti mahiyyət etibarilə iqtisadi sistemin qanunsuz məqsədlərlə istifadəsi üçün davamlı risk yaratdığından Qanunun bu subyektlərə tətbiqi hər hansı əməliyyatla məhdudlaşdırılmamışdır.

Qeyri-maliyyə institutlarının və peşə sahiblərinin fəaliyyəti isə çoxşaxəli olmaqla, heç də həmişə cinayət yolu ilə əldə edilmiş əmlakın leqallaşdırılması və terrorçuluğun maliyyələşdirilməsi baxımından risk yaratmır. Bununla belə, onlar maliyyə əməliyyatlarının müxtəlif mərhələlərində iştirak edə bildiklərinə və bu halda maliyyə sisteminin qeyri-qanuni məqsədlər üçün istifadə edilməsi təhlükəsi yarandığına görə belə şəxslər qanunverici tərəfindən nəzarət subyekti kimi müəyyən edilərək üzərlərinə xüsusi hallarla əlaqədar müvafiq öhdəliklər qoyulmuşdur.

Mühasibat və vergi məsləhəti xidmətləri göstərən müstəqil şəxslərin qeyri-maliyyə institutlarına daxil edilərək nəzarət mexanizminə cəlb edilməsi ilə bağlı qeyd edilməlidir ki, həmin subyektlər müştərinin maliyyə vəziyyəti, pul vəsaitlərinin hərəkəti və əməliyyatlar barədə kompleks məlumat bazasına malik olur. Belə məlumatlılıq və maliyyə monitorinqi imkanları onları potensial leqallaşdırma və ya maliyyələşdirmə risklərinin ilkin mərhələdə aşkar edilməsində mühüm iştirakçıya çevirir.

Lakin nəzərə alınmalıdır ki, mühasibat və vergi məsləhəti xidmətləri göstərən müstəqil şəxslər müxtəlif müştərilər üçün xarakteri baxımından bir-birindən fərqlənən çoxsaylı xidmətlər təqdim etsə də, bunların hər biri Qanunun 3.1.2-ci maddəsi ilə müəyyən olunan əməliyyatların aparılması və ya belə əməliyyatlarda iştirakla bağlı deyil. Həmin siyahıda qeyd edilmiş əməliyyatlar isə cinayət yolu ilə əldə edilmiş əmlakın leqallaşdırılması və terrorçuluğun maliyyələşdirilməsi baxımından daha çox  təhlükə potensialı yaradır və müvafiq subyektlər əməliyyatın hər hansı mərhələsində leqallaşdırma (maliyyələşdirmə) əlamətini preventiv olaraq müəyyən etmə imkanına malik olur. Belə ki, cinayətkarlar daşınmaz əmlak əməliyyatlarından qeyri-qanuni vəsaitlərin köçürülməsini gizlətmək üçün və ya yuyulmuş vəsaitlərin son investisiyası (inteqrasiya mərhələsi) kimi istifadə edə bildiyinə görə, mühasiblərdən müxtəlif maliyyə əməliyyatlarını onların adından həyata keçirmək və ya bu prosesi asanlaşdırmaq üçün istifadə oluna bilməsi (məsələn, nağd pul mədaxil edilməsi və ya çıxarılması, valyuta əməliyyatları, çeklərin verilməsi və nağdlaşdırılması, səhmlərin alqı-satqısı, beynəlxalq pul köçürmələri və s.) səbəbindən bu sahələr sui-istifadə üçün daha əlverişli hesab olunur (FATF-ın Mühasibat Peşəsi üçün Risk Əsaslı Yanaşmanın Tətbiqinə dair Təlimatının 22-ci maddəsinin “c” və “d” bəndləri).  

Müvafiq siyahıya daxil olan pul vəsaitlərinin idarə olunması ilə bağlı fəaliyyət belə vəsaitlərin qəbulu, saxlanılması, investisiya edilməsi, ödənişlərin həyata keçirilməsi, vəsaitlərin hərəkətinə rəhbərlik və ya nəzarət olunması, hərəkətinin planlaşdırılması kimi bir sıra komponentləri əhatə edir.

Bank, depo, poçt, ödəniş və pul hesablarının idarə olunması isə müvafiq hesabların açılması, hesabda əməliyyatların aparılması, hesab üzrə sərəncamların verilməsi, hesabın vəziyyətinə nəzarət edilməsi və onunla bağlı digər əməliyyatların icrası proseslərini nəzərdə tutur.

Qeyd olunmalıdır ki, “əməliyyatın aparılması” anlayışı əməliyyatın həyata keçirilməsi üçün zəruri hərəkətlərin subyekt tərəfindən bilavasitə icra edilməsini ehtiva edir. Əməliyyatın bilavasitə icra olunması üçün isə onu icra edən şəxs əməliyyatla bağlı sərəncam vermək səlahiyyətinə malik olmalıdır. Məsələn, hüquqi şəxsə xidmət göstərən müstəqil mühasib tərəfindən etibarnamə və ya səlahiyyəti təsdiq edən hər hansı sənəd əsasında hüquqi şəxsin adından pul ödənişinin edilməsi və ya qiymətli kağızların alınması əməliyyatın bilavasitə aparılması hesab olunur.

“Əməliyyatların aparılmasında iştirak”la bağlı isə göstərilməlidir ki, həmin anlayış “əməliyyatların aparılması”na münasibətdə daha geniş məzmuna malik olsa da, qeyri-məhdud xarakter daşımır. İştirak əməliyyatın həyata keçirilməsi prosesinə təsir göstərə bilən və ya nəticəsinin əldə olunmasına xidmət edən davranışları özündə ehtiva edir. Bu anlayış əməliyyatın strukturlaşdırılmasında, hüquqi modelinin hazırlanmasında, rəsmiləşdirilməsində və ya nəticələrinin formalaşdırılmasında real və funksional rolun mövcudluğunu nəzərdə tutur. Belə ki, qanunvericinin məqsədi yalnız əməliyyat üzərində formal sərəncam verən şəxsləri deyil, əməliyyatın iqtisadi və hüquqi strukturunun formalaşmasında iştirak edən digər subyektləri də nəzarət mexanizminə cəlb etməkdir. Bu baxımdan, məsələn, hüquqi şəxsin yaradılması və dövlət qeydiyyatına alınması üçün zəruri sənədləşmənin aparılması əməliyyatların həyata keçirilməsində iştirak kimi dəyərləndirilə bilər.

Beləliklə, mühasibat və vergi məsləhəti xidmətləri göstərən müstəqil şəxslər istənilən xidmətin təqdim olunması halında deyil, yalnız Qanunun 3.1.2-ci maddəsində göstərilən əməliyyatların aparılması və ya bu cür əməliyyatların aparılmasında iştirakla bağlı fəaliyyət göstərdikdə həmin Qanunla müəyyən edilmiş öhdəlikləri daşıyır və müvafiq öhdəliklərin pozulması halında İnzibati Xətalar Məcəlləsinin 598.7-ci maddəsi ilə məsuliyyətə cəlb edilə bilər. Odur ki, müstəqil şəxsin (fiziki və ya hüquqi) yalnız formal statusu, yəni mühasibatlıq və vergi məsləhəti xidmətləri göstərən şəxs olması onun avtomatik şəkildə cinayət yolu ilə əldə edilmiş əmlakın leqallaşdırılması və terrorçuluğun maliyyələşdirilməsinə qarşı mübarizə haqqında qanunvericiliklə müəyyən olunan bütün öhdəlikləri daşıması üçün hüquqi əsas yaratmır. Müvafiq öhdəliklərin yaranması üçün əsas meyar qeyd edilən subyektlərin göstərdikləri xidmətlərin xarakteri, fəaliyyətinin real hüquqi məzmunu, konkret əməliyyatlar kontekstində yerinə yetirdiyi faktiki funksiyadır.

Odur ki, İnzibati Xətalar Məcəlləsinin 598.7-ci maddəsinin Qanunun 3.1.2-ci maddəsinin tələbləri nəzərə alınmadan tətbiq edilməsi, inzibati məsuliyyət müəyyən edən normaya münasibətdə genişləndirici şərhə gətirib çıxarmaqla, qanunçuluq və hüquqi müəyyənlik prinsiplərinin tələblərinin pozulması, eləcə də fiziki və hüquqi şəxslərin hüquq, azadlıq və qanuni mənafelərinin əsassız məhdudlaşdırılmasından müdafiəyə dair dövlət təminatını zəiflədən hüquq tətbiqetmə təcrübəsinin yaranması ilə nəticələnərdi.  Həmçinin belə təfsir qeyri-maliyyə institutları üçün avtomatik surətdə öhdəliklər yaratmaqla qanunvericinin onların maliyyə institutlarından fərqləndirilməsinə yönəlmiş məqsədi ilə ziddiyyət təşkil edərdi.

Göstərilənlərlə yanaşı Konstitusiya Məhkəməsinin Plenumu qeyri-maliyyə institutlarının üzərinə qoyulmuş öhdəliklərin icra edilməli olduğu vaxtla bağlı qeyd etməyi zəruri hesab edir ki,  belə  öhdəliklər iki əsas kateqoriyaya bölünə bilər. Birinci kateqoriyaya konkret müştərilər və ya əməliyyatlarla bağlı yerinə yetirilməsi tələb olunan öhdəliklər aid edilir. Bunlara, məsələn müştəri uyğunluğu tədbirlərinin həyata keçirilməsi (4-cü maddə), məlumat və sənədlərin saxlanılması (6-cı maddə), habelə monitorinq olunmalı əməliyyatlara dair məlumat və sənədlərin maliyyə monitorinqi orqanına təqdim edilməsi (11-ci maddə) və s. daxildir. Belə öhdəliklərin icra edilməli olduğu vaxt qanunvericiliklə müəyyənləşdirilir və müvafiq öhdəliyin xarakterindən asılı olaraq konkret müştəri ilə işgüzar münasibətlər qurulmazdan qabaq, müvafiq əməliyyatın aparılmasından əvvəl və ya onun icrasından sonrakı dövrü əhatə edə bilər (Qanunun 4.1, 4.2, 6-cı və digər maddələri).

İkinci kateqoriyaya isə konkret müştəri və ya əməliyyatla əlaqəli olmayan, ümumi və davamlı xarakter daşıyan təşkilati öhdəliklər aiddir. Bu qəbildən olan öhdəliklərə misal kimi daxili qayda və prosedurların, nəzarət mexanizmlərinin və onların inkişaf planlarının təsdiq edilməsi, rəhbərlik səviyyəsində məsul şəxsin, belə şəxs olmadıqda isə onu əvəz edən şəxsin müəyyən edilməsi və digərləri göstərilə bilər (Qanunun 10.1.1 və 10.1.2-ci maddələri). Bu növ öhdəliklərin səciyyəvi xüsusiyyəti ondan ibarətdir ki, onların həyata keçirilməsi hər hansı əməliyyatın icrasından asılı deyil və müştərilər ilə işgüzar münasibətlər qurulanadək təmin edilməlidir. Nəzərə alınmalıdır ki, konkret müştəri və ya əməliyyatla bağlı qanunvericilikdən irəli gələn öhdəliklərin hansı qaydada və hansı ardıcıllıqla icra ediləcəyi məhz daxili proqramla müəyyən edilir. Yəni, daxili nəzarət mexanizmləri sonradan yaradılan deyil, sonrakı fəaliyyət üçün hüquqi və təşkilati əsas rolunu oynayan vasitələrdir.

Misal üçün, mühasibat xidməti göstərən müstəqil şəxs müştəri ilə hüquqi şəxsin yaradılmasına dair müqavilə bağlayarkən qanunvericiliyin tələblərinə uyğun olaraq həmin müştərinin eyniləşdirilməsini həyata keçirməyə borcludur. Lakin bu eyniləşdirmənin kim tərəfindən və hansı qaydada aparılacağı əvvəlcədən təsdiq edilmiş müştəri uyğunluğu tədbirlərinə dair daxili qayda və prosedurlarla müəyyən edilir. Buna görə də qeyd olunan daxili qayda və prosedurlar əməliyyat həyata keçirildikdən sonra deyil, müştəri ilə işgüzar münasibət yarananadək qəbul və təsdiq edilmiş olmalıdır.

Oxşar yanaşma FATF Tövsiyələrinin 23-cü maddəsində də öz əksini tapmışdır. Bu baxımdan qeyri-maliyyə institutları Qanunun 3.1.2-ci maddəsində göstərilənlərlə bağlı xidmətləri təqdim etdikləri halda onlar tərəfindən təşkilati tədbirlərin həyata keçirilməsi ilə bağlı öhdəliklərin icra olunması zəruridir. Əks hal, qanunvericinin belə öhdəlikləri müəyyən etməkdə güddüyü preventiv məqsədlə uzlaşmaz, onların praktiki əhəmiyyətini zəiflədərək formal xarakter almasına səbəb olardı.

Konstitusiya Məhkəməsinin Plenumu onu da qeyd etməyi zəruri hesab edir ki, səlahiyyətli orqanlar (vəzifəli şəxslər) tərəfindən cinayət yolu ilə əldə edilmiş əmlakın leqallaşdırılmasına və terrorçuluğun maliyyələşdirilməsinə qarşı mübarizə haqqında qanunvericiliyin pozulması ilə bağlı inzibati xəta haqqında protokol tərtib edilərkən və inzibati xəta haqqında işlərə baxılarkən mühasibat və vergi məsləhəti xidmətləri göstərən müstəqil şəxslərin Qanunun 3.1.2-ci maddəsində göstərilən əməliyyatları aparması və ya belə əməliyyatlarda iştirakı, bununla bağlı xidmətlər təklif etməsi faktı yalnız həmin subyektlərin formal statusundan çıxış edərək ehtimallara əsasən müəyyən edilməməli, bütün mümkün sübutetmə vasitələrindən istifadə olunmaqla sübuta yetirilməlidir.

Beləliklə, maliyyə institutlarına münasibətdə hər hansı şərt qoyulmadan, qeyri-maliyyə institutlarına münasibətdə isə yalnız riskli əməliyyatların aparılması və həmin əməliyyatlarda iştirak çərçivəsində xüsusi öhdəliklərin tətbiqini nəzərdə tutan mövcud tənzimetmə bir tərəfdən sonuncuların nəzarət mexanizminə daxil edilməsinə, digər tərəfdən fəaliyyətlərinə əsassız və sərhədsiz müdaxilənin qarşısını almaqla mütənasibliyin qorunmasına xidmət edir.

Göstərilənlərə əsasən Konstitusiya Məhkəməsinin Plenumu aşağıdakı nəticələrə gəlir:

- Konstitusiyanın 71-ci maddəsinin VIII hissəsinin və 80-ci maddəsinin, hüquqi müəyyənlik və qanunçuluq prinsiplərinin tələblərinə, Qanunun 1.1.7, 1.1.9 və 3-cü maddələrinə əsasən mühasibat və vergi məsləhəti xidmətləri göstərən müstəqil şəxslər müştərilərinə bu Qanunun 3.1.2-ci maddəsində göstərilən əməliyyatların aparılması və ya bu cür əməliyyatların aparılmasında iştirakla bağlı xidmətlər göstərdiyi halda həmin Qanunla müəyyən edilmiş öhdəlikləri daşıyır və bu öhdəliklərin pozulması İnzibati Xətalar Məcəlləsinin 598.7-ci maddəsi ilə inzibati məsuliyyətə səbəb olur.

Qanunun 3.1.2-ci maddəsində nəzərdə tutulan “əməliyyatların aparılmasında iştirak” anlayışı həmin maddədə göstərilən əməliyyatların həyata keçirilməsi prosesinə təsir göstərə bilən, onların strukturlaşdırılmasında, hüquqi modelinin hazırlanmasında, rəsmiləşdirilməsində və ya nəticələrinin formalaşdırılmasında real və funksional əhəmiyyət kəsb edən hərəkətlərin icrasını özündə ehtiva edir;

-  Qeyri-maliyyə institutlarının üzərinə Qanun ilə qoyulmuş öhdəliklərin icra edilməli olduğu vaxt hər bir öhdəliyin xarakterindən asılı olaraq həmin Qanunun, FATF tərəfindən qəbul edilmiş Tövsiyələrin 22 və 23-cü maddələrinin tələbləri və Konstitusiya Məhkəməsi Plenumunun bu Qərarının təsviri-əsaslandırıcı hissəsində əks olunmuş hüquqi mövqelər nəzərə alınmaqla müəyyən edilməlidir.

Azərbaycan Respublikası Konstitusiyasının 130-cu maddəsinin VI və IX hissələrini, “Konstitusiya Məhkəməsi haqqında” Azərbaycan Respublikası Qanununun 60, 62, 63, 65–67 və 69-cu maddələrini rəhbər tutaraq, Azərbaycan Respublikası Konstitusiya Məhkəməsinin Plenumu

Q Ə R A R A   A L D I:

1. Azərbaycan Respublikası Konstitusiyasının 71-ci maddəsinin VIII hissəsinin və 80-ci maddəsinin, hüquqi müəyyənlik və qanunçuluq prinsiplərinin tələblərinə, “Cinayət yolu ilə əldə edilmiş əmlakın leqallaşdırılmasına və terrorçuluğun maliyyələşdirilməsinə qarşı mübarizə haqqında” Azərbaycan Respublikası Qanununun 1.1.7, 1.1.9 və 3-cü maddələrinə əsasən mühasibat və vergi məsləhəti xidmətləri göstərən müstəqil şəxslər müştərilərinə bu Qanunun 3.1.2-ci maddəsində göstərilən əməliyyatların aparılması və ya bu cür əməliyyatların aparılmasında iştirakla bağlı xidmətlər göstərdiyi halda həmin Qanunla müəyyən edilmiş öhdəlikləri daşıyır və bu öhdəliklərin pozulması Azərbaycan Respublikası İnzibati Xətalar Məcəlləsinin 598.7-ci maddəsi ilə inzibati məsuliyyətə səbəb olur.

“Cinayət yolu ilə əldə edilmiş əmlakın leqallaşdırılmasına və terrorçuluğun maliyyələşdirilməsinə qarşı mübarizə haqqında” Azərbaycan Respublikası Qanununun 3.1.2-ci maddəsində nəzərdə tutulan “əməliyyatların aparılmasında iştirak” anlayışı həmin maddədə göstərilən əməliyyatların həyata keçirilməsi prosesinə təsir göstərə bilən, onların strukturlaşdırılmasında, hüquqi modelinin hazırlanmasında, rəsmiləşdirilməsində və ya nəticələrinin formalaşdırılmasında real və funksional əhəmiyyət kəsb edən hərəkətlərin icrasını özündə ehtiva edir.

2. Qeyri-maliyyə institutlarının üzərinə “Cinayət yolu ilə əldə edilmiş əmlakın leqallaşdırılmasına və terrorçuluğun maliyyələşdirilməsinə qarşı mübarizə haqqında” Azərbaycan Respublikasının Qanunu ilə qoyulmuş öhdəliklərin icra edilməli olduğu vaxt hər bir öhdəliyin xarakterindən asılı olaraq həmin Qanunun, FATF tərəfindən qəbul edilmiş Tövsiyələrin 22 və 23-cü maddələrinin tələbləri və Azərbaycan Respublikası Konstitusiya Məhkəməsi Plenumunun bu Qərarının təsviri-əsaslandırıcı hissəsində əks olunmuş hüquqi mövqelər nəzərə alınmaqla müəyyən edilməlidir.

3. Qərar dərc edildiyi gündən qüvvəyə minir.

4. Qərar Azərbaycan Respublikasının rəsmi dövlət qəzetlərində və “Azərbaycan Respublikası Konstitusiya Məhkəməsinin Məlumatı”nda dərc edilsin, habelə Azərbaycan Respublikası Konstitusiya Məhkəməsinin rəsmi internet saytında yerləşdirilsin.

5. Qərar qətidir, heç bir orqan və ya şəxs tərəfindən ləğv edilə, dəyişdirilə və ya rəsmi təfsir edilə bilməz.

Sədr                                                                                                  Fərhad Abdullayev