AZƏRBAYCAN RESPUBLİKASI
ADINDAN
Azərbaycan Respublikası
Konstitusiya Məhkəməsi
Plenumunun
Q Ə R A R I
Azərbaycan Respublikası Konstitusiyasının 71-ci
maddəsinin VIII hissəsi və 80-ci maddəsinin tələbləri baxımından Azərbaycan
Respublikası İnzibati Xətalar Məcəlləsinin 598.7-ci maddəsinin “Cinayət yolu ilə
əldə edilmiş əmlakın leqallaşdırılmasına və terrorçuluğun maliyyələşdirilməsinə
qarşı mübarizə haqqında” Azərbaycan Respublikası Qanununun 3.1 və 3.1.2-ci maddələri
ilə əlaqəli şəkildə şərh edilməsinə dair
25 iyun 2026-cı
il Bakı şəhəri
Azərbaycan
Respublikası Konstitusiya Məhkəməsinin Plenumu Fərhad Abdullayev (sədr), Humay
Əfəndiyeva, Rauf Quliyev, Otari Qvaladze, Fikrət Məmmədov (məruzəçi-hakim), İsa
Nəcəfov, Rəşid Rzayev, Fərhad Tutayuk və Xanlar Vəliyevdən ibarət tərkibdə,
məhkəmə
katibi Fəraid Əliyevin iştirakı ilə,
Azərbaycan
Respublikası Konstitusiyasının 130-cu maddəsinin VI hissəsinə, “Konstitusiya
Məhkəməsi haqqında” Azərbaycan Respublikası Qanununun 27.2 və 33-cü maddələrinə
və Azərbaycan Respublikası Konstitusiya Məhkəməsinin Daxili Nizamnaməsinin
39-cu maddəsinə müvafiq olaraq, xüsusi konstitusiya icraatının yazılı prosedur
qaydasında keçirilən məhkəmə iclasında Bakı şəhəri Binəqədi Rayon Məhkəməsinin
müraciəti əsasında Azərbaycan Respublikası Konstitusiyasının 71-ci maddəsinin
VIII hissəsi və 80-ci maddəsinin tələbləri baxımından Azərbaycan Respublikası
İnzibati Xətalar Məcəlləsinin 598.7-ci maddəsinin “Cinayət yolu ilə əldə
edilmiş əmlakın leqallaşdırılmasına və terrorçuluğun maliyyələşdirilməsinə
qarşı mübarizə haqqında” Azərbaycan Respublikası Qanununun 3.1 və 3.1.2-ci
maddələri ilə əlaqəli şəkildə şərh edilməsinə dair konstitusiya işinə baxdı.
İş üzrə
hakim F.Məmmədovun məruzəsini, maraqlı subyektlər Bakı şəhəri Binəqədi Rayon
Məhkəməsinin müraciətini və Azərbaycan Respublikası Milli Məclisi Aparatının
mülahizəsini, Azərbaycan Respublikasının Ali Məhkəməsi, Bakı Apellyasiya
Məhkəməsi, Azərbaycan Respublikasının Mərkəzi Bankı, Azərbaycan Respublikasının
Maliyyə Monitorinqi Xidməti, Azərbaycan Respublikasının İqtisadiyyat Nazirliyi
yanında Dövlət Vergi Xidməti, Azərbaycan Respublikasının Vəkillər Kollegiyası
tərəfindən təqdim edilmiş mütəxəssis mülahizələrini, ekspert Bakı Dövlət
Universitetinin Hüquq fakültəsinin Konstitusiya hüququ kafedrasının professoru,
hüquq elmləri doktoru S.Əliyevin rəyini və iş materiallarını araşdırıb müzakirə
edərək, Azərbaycan Respublikası Konstitusiya Məhkəməsinin Plenumu
M Ü Ə Y Y Ə N E T D İ:
Bakı şəhəri
Binəqədi Rayon Məhkəməsi Azərbaycan Respublikasının Konstitusiya
Məhkəməsinə (bundan sonra – Konstitusiya Məhkəməsi) müraciət edərək Azərbaycan
Respublikası İnzibati Xətalar Məcəlləsinin (bundan sonra – İnzibati Xətalar
Məcəlləsi) 598.7-ci maddəsinin “Cinayət yolu ilə əldə edilmiş əmlakın
leqallaşdırılmasına və terrorçuluğun maliyyələşdirilməsinə qarşı mübarizə
haqqında” Azərbaycan Respublikası Qanununun (bundan sonra – Qanun) 3.1 və
3.1.2-ci maddələri ilə əlaqəli şəkildə şərh olunmasını xahiş etmişdir.
Müraciətə
əsasən məhkəmənin icraatına Azərbaycan Respublikasının İqtisadiyyat Nazirliyi
yanında Dövlət Vergi Xidmətinin Bakı şəhəri Lokal Gəlirlər Baş İdarəsi
tərəfindən “Rizinq Group” Məhdud Məsuliyyətli Cəmiyyəti barəsində İnzibati
Xətalar Məcəlləsinin 598.7-ci maddəsində nəzərdə tutulmuş inzibati xətanın
törədilməsinə dair protokol daxil olmuşdur. Həmin protokola əsasən MMC
tərəfindən daxili nəzarət proqramı tam tətbiq edilməmiş, məsul şəxs təyin
edilməmiş, bu barədə Azərbaycan Respublikasının Maliyyə Monitorinqi Xidmətinə
və Azərbaycan Respublikasının İqtisadiyyat Nazirliyi yanında Dövlət Vergi
Xidmətinə məlumat verilməmiş, həmçinin sonuncu tərəfindən göndərilən sorğulara
cavab verilməmişdir.
Müraciətdə
göstərilmişdir ki, mühasibat və vergi məsləhəti xidmətləri göstərən müstəqil
şəxslərin fəaliyyətinin Qanunun 3.1.2-ci maddəsində nəzərdə tutulmuş
“əməliyyatların aparılması” və ya “həmin əməliyyatların aparılmasında iştirak” anlayışlarına
daxil olub-olmaması məsələsi hüquq tətbiqetmədə qeyri-müəyyənliyə səbəb olur.
Bir sıra
hüquq tətbiqedənlərin mövqeyinə görə mühasibat fəaliyyəti iqtisadi məzmun
etibarilə hüquqi şəxsin maliyyə əməliyyatlarının yalnız uçotu ilə məhdudlaşmır,
əməliyyatların strukturlaşdırılması, maliyyə göstəricilərinin
sistemləşdirilməsi, hesabat modelinin qurulması, maliyyə məlumatlarının rəsmi
dövriyyəyə daxil edilməsi və dövlət orqanlarına təqdim edilməsi mərhələlərini
də əhatə edir. Bu
baxımdan mühasibat xidməti göstərən subyekt əməliyyatın yalnız sonradan qeydə
alınmasında deyil, həm də onun normativ müstəvidə legitimləşdirilməsi və hüquqi
çərçivəyə uyğunlaşdırılması prosesində iştirak edir.
Bu yanaşmaya əsasən maliyyə əməliyyatlarının
strukturlaşdırılması, sənədləşdirilməsi və rəsmi dövriyyəyə daxil edilməsində mühasibat
xidməti göstərən şəxsin rolu Qanunun 3.1.2-ci
maddəsi baxımından əməliyyatların aparılmasında iştirak kimi
qiymətləndirilməlidir.
Digər
mövqe isə ondan ibarətdir ki, qanunvericinin ayrıca qeyd etdiyi “iştirak” anlayışı
hüquqi baxımdan sərhədsiz və istənilən dolayı əlaqəni əhatə edən kateqoriya
kimi qəbul edilməməlidir. Bu anlayış əməliyyatın qərar mərhələsində,
strukturlaşdırılmasında və ya hüquqi nəticələrinin formalaşdırılmasında təsir
imkanı olan, əməliyyatın hüquqi və ya faktiki strukturunda bilavasitə rol
oynayan fəaliyyəti əhatə edə bilər. Sadəcə məlumatların texniki emalı, artıq
həyata keçirilmiş maliyyə əməliyyatlarının uçotunun aparılması və dövlət
orqanına təqdim edilməsi əməliyyatın həyata keçirilməsində normativ mənada
iştirak kimi qiymətləndirilə bilməz, əks halda
yuxarıda qeyd olunan Qanunun 3.1-ci maddəsində nəzərdə tutulmuş şərti
tətbiq mexanizmi formal xarakter alar, mövcud mübarizə rejimi isə faktiki
olaraq avtomatik və ümumi tətbiqə çevrilmiş olar.
Bakı
şəhəri Binəqədi Rayon Məhkəməsi belə qənaətə gəlmişdir ki, hazırkı ziddiyyətli
təcrübə İnzibati Xətalar Məcəlləsinin 598.7-ci maddəsinin tətbiqində qeyri-müəyyənliyə
səbəb olduğundan qanunvericilik normalarının eyni qaydada tətbiqinin və hüquqi
müəyyənlik prinsipinin təmin edilməsi məqsədilə müraciətdə göstərilən
normaların Konstitusiya Məhkəməsi tərəfindən şərh olunması zəruridir.
Konstitusiya
Məhkəməsinin Plenumu müraciətlə əlaqədar aşağıdakıların qeyd olunmasını zəruri
hesab edir.
Azərbaycan
Respublikası Konstitusiyasının (bundan sonra – Konstitusiya) 80-ci maddəsinə və
71-ci maddəsinin VIII hissəsinə əsasən Konstitusiyanın və qanunların pozulması,
o cümlədən Konstitusiyada və qanunlarda nəzərdə tutulan hüquqlardan
sui-istifadə və ya vəzifələrin yerinə yetirilməməsi qanunla müəyyən edilən
məsuliyyətə səbəb olur. Heç kəs törədildiyi zaman hüquq pozuntusu sayılmayan
əmələ görə məsuliyyət daşımır.
Konstitusiyanın
80-ci maddəsində öz əksini tapan “qanunla müəyyən edilən” müddəası məsuliyyətə
səbəb olan əməlin və onun hüquqi nəticələrinin qanunda göstərilməsi ilə yanaşı,
aydın və birmənalı şəkildə müəyyən edilməli olmasını da nəzərdə tutur. Məsuliyyətlə
bağlı hüquqi tənzimləmələr hüquqi müəyyənlik prinsipinin tələblərinə uyğun
olaraq elə şəkildə həyata keçirilməlidir ki, şəxs qabaqcadan üzərinə düşən
öhdəlikləri görməklə davranışını tənzimləyə və əməllərinin hansı hüquqi
nəticəyə səbəb olacağını proqnozlaşdıra bilsin (Konstitusiya Məhkəməsi
Plenumunun “Azərbaycan Respublikası Konstitusiyasının 80-ci maddəsi baxımından
Azərbaycan Respublikası Cinayət Məcəlləsinin 14.2 və 228.1-ci maddələrinin
əlaqəli şəkildə şərh edilməsinə dair” 2026-cı il 23 yanvar tarixli Qərarı).
Hüquqi
müəyyənlik prinsipinin tələbləri baxımından məsuliyyət müəyyən edən normaların,
eləcə də İnzibati Xətalar Məcəlləsinin müddəalarının dəqiq müəyyən edilməsi
böyük əhəmiyyət kəsb edir. Bu prinsipə riayət olunması şəxsin öz hərəkətinin və
ya hərəkətsizliyinin inzibati-hüquqi nəticələrini qabaqcadan görə bilməsinə
təminat verir. Belə normaların qeyri-müəyyənliyi isə müvafiq hüquq
münasibətləri subyektlərinin hüquq və vəzifələrinin həcminin müəyyən edilməsinə
mənfi təsir göstərməklə, təqsirsiz şəxslərin məsuliyyətə cəlb olunması və ya təqsirli
şəxslərin məsuliyyətdən kənarda qalması ilə nəticələnə bilər.
Konstitusiya
Məhkəməsinin Plenumu əvvəlki qərarlarında da qeyd etmişdir ki, inzibati
məsuliyyət müəyyən edən hüquq normaları ilə bağlı yuxarıda göstərilən tələblər
qanunvericinin blanket normalardan istifadə etdiyi hallarda xüsusi əhəmiyyət
daşıyır. Belə ki, İnzibati Xətalar Məcəlləsinin Xüsusi hissəsinin bir sıra
normaları blanket xarakterlidir, yəni pozulması məsuliyyətə səbəb olan müvafiq
davranış qaydaları həmin Məcəllənin özündə deyil, ayrı-ayrı normativ aktlarda
öz əksini tapır. Bu hal isə yalnız inzibati məsuliyyəti müəyyən edən
mühafizəedici normaların deyil, həm də tənzimləyici, yəni müvafiq davranış
qaydalarını müəyyən edən normaların da hüquqi müəyyənlik prinsipinin
tələblərinə cavab verməsini zəruri edir. Həmin normalar elə şəkildə ifadə
olunmalıdır ki, oradakı anlayışlar, subyektiv hüquqlar, vəzifələr, hüquqi
prosedurlar və s. inzibati-hüquqi məsuliyyətin aydın anlaşılmasına və tətbiqinə
maneə yaratmasın (“Azərbaycan Respublikası Konstitusiyasının 71-ci maddəsinin
VIII və X hissələri baxımından Azərbaycan Respublikası İnzibati Xətalar
Məcəlləsinin 326-cı maddəsinin “Avtomobil nəqliyyatı haqqında” Azərbaycan
Respublikası Qanununun 26.3-cü maddəsi ilə əlaqəli şəkildə şərh edilməsinə
dair” 2025-ci il 24 noyabr tarixli Qərar). Odur ki, inzibati xəta tərkiblərini
müəyyən edən blanket xarakterli normaların düzgün təfsir və tətbiq olunması
üçün belə normalar müvafiq tənzimləmələri nəzərdə tutan normativ aktlarla
sistemli əlaqədə təhlil olunmalıdır.
Qeyd
edilməlidir ki, İnzibati Xətalar Məcəlləsinin 598.7-ci maddəsi ilə həmin
Məcəllənin 598.1 və 598.4-cü maddələrində nəzərdə tutulmuş xətaların
qeyri-maliyyə institutları və peşə sahibləri tərəfindən törədilməsinə görə
vəzifəli və hüquqi şəxslərin məsuliyyəti nəzərdə tutulmuşdur.
Həmin
Məcəllənin 598.1 və 598.4-cü maddələrində isə müştəri uyğunluğu tədbirlərinə,
məlumat və sənədlərin saxlanılmasına və üçüncü şəxslərə güvənməyə dair
tələblərə riayət olunmaması; daxili nəzarət proqramının tətbiq edilməməsi,
yaxud tam tətbiq edilməməsi; maliyyə monitorinqi orqanının cinayət yolu ilə
əldə edilmiş əmlakın leqallaşdırılmasının və terrorçuluğun
maliyyələşdirilməsinin qarşısının alınması sahəsində verdiyi yazılı göstərişlərin
maliyyə institutları tərəfindən vaxtında və ya tam icra edilməməsi; nəzarət
orqanlarının fəaliyyətinə maneələrin yaradılması, o cümlədən sorğulara cavab
verilməməsi, tələb olunan məlumat və sənədlərin təqdim edilməməsi, yanlış
məlumat və sənədlərin verilməsi; siyasi nüfuzlu şəxslər ilə bağlı tələblərə
əməl edilməməsi; yeni texnologiyaların tətbiq edilməsinə dair tələblərin
pozulması; monitorinq olunmalı əməliyyatlara dair məlumat və sənədlərin təqdim
edilməsi ilə bağlı qanunvericiliklə müəyyən edilmiş tələblərin pozulması kimi
bir sıra inzibati xətalar göstərilmişdir.
Həmin
inzibati xəta tərkiblərini müəyyən edən normalar blanket xarakterli olmaqla,
maliyyə və qeyri-maliyyə institutlarının anlayışı, onların hansı hallarda hansı
öhdəlikləri daşıması, müvafiq öhdəliklərin icra edilməsinin xüsusiyyətləri
Qanunda və onun əsasında qəbul olunmuş normativ aktlarda öz əksini tapır.
Qeyd
edilməlidir ki, cinayət yolu ilə əldə edilmiş əmlakın leqallaşdırılması müxtəlif
cinayətlərin törədilməsi nəticəsində birbaşa və ya dolayı yolla əldə olunmuş
əmlakın mənbəyinin gizlədilməsi, ört-basdır edilməsi və ya mahiyyətinin
dəyişdirilməsi yolu ilə onlara qanuni görüntü verilərək iqtisadi sistemə daxil
edilməsi prosesidir.
Belə
əmlakın leqallaşdırılması müasir dövrdə iqtisadi fəaliyyət sahəsində mütəşəkkil
cinayətkarlığın ən geniş təzahür formalarından biridir. Bu cinayətin ictimai
təhlükəliliyi ondan ibarətdir ki, o, bir sıra mühüm ictimai dəyərlərə mənfi
təsir göstərir, mütəşəkkil cinayətkarlığın maliyyə bazasını formalaşdırır və
qeyri-leqal iqtisadi fəaliyyəti pərdələyir. Maliyyə sistemindən qeyri-qanuni
məqsədlər üçün istifadənin iqtisadi təhlükəsizlik üçün problemlər doğurmasından
əlavə, cinayət yolu ilə əldə edilmiş əmlakın leqallaşdırılaraq rəsmi
maliyyə-iqtisadi sistemə daxil edilməsinə imkan verilməsi ictimai nizamın və
qanunun aliliyinin pozulması ilə nəticələnə bilir (Azərbaycan Respublikası
Prezidentinin 2023-cü il 28 fevral tarixli 3770 nömrəli Sərəncamı ilə təsdiq
edilmiş “Cinayət yolu ilə əldə edilmiş əmlakın leqallaşdırılmasına və
terrorçuluğun maliyyələşdirilməsinə qarşı mübarizəyə dair 2023-2025-ci illər
üzrə Milli Fəaliyyət Planı”nın 2-ci maddəsi).
Bu sahədə
qanunvericiliyin məqsədi cinayət yolu ilə əldə edilmiş əmlakın
leqallaşdırılması və terrorçuluğun maliyyələşdirilməsi risklərinin qarşısını
almaq, həmin risklərin idarə
olunmasına təsir göstərə bilən subyektləri nəzarət mexanizminə cəlb etmək,
onların bu prosesdə vasitə kimi istifadə olunmasının qarşısını almaqla
cinayətkarları əldə etdikləri gəlirlərdən məhrum etməkdir. Qanunun
preambulasında da göstərilmişdir ki, bu normativ hüquqi akt cinayət yolu ilə
əldə edilmiş əmlakın leqallaşdırılmasının və terrorçuluğun
maliyyələşdirilməsinin aşkar edilməsi, qarşısının alınması və ölkənin iqtisadi
sistemindən qeyri-qanuni məqsədlər üçün istifadə olunma imkanlarını istisna
edən şəraitin yaradılması, bu istiqamətdə Azərbaycan Respublikasının tərəfdar
çıxdığı beynəlxalq müqavilələrdən irəli gələn öhdəliklərin yerinə yetirilməsi,
habelə dövlətin və cəmiyyətin maraqlarının qorunması məqsədilə effektiv
ölkədaxili və beynəlxalq əməkdaşlığın həyata keçirilməsi ilə bağlı
münasibətləri tənzimləyir.
Qanunla
cinayət yolu ilə əldə edilmiş əmlakın leqallaşdırılmasının və terrorçuluğun
maliyyələşdirilməsinin qarşısını almaq məqsədilə müvafiq tədbirləri həyata
keçirmək öhdəliyi daşıyan subyektlərin kateqoriyası müəyyən olunaraq onlara
maliyyə institutları, qeyri-maliyyə institutları və peşə sahibləri aid edilmiş,
həmçinin hər bir kateqoriyaya daxil olan şəxslərin dairəsi dəqiq şəkildə
göstərilmişdir. Belə ki, maliyyə institutlarına kredit təşkilatları, həyatın
yığım sığortası fəaliyyəti ilə məşğul olan yerli və xarici sığortaçılar,
təkrarsığortaçılar və sığorta vasitəçiləri, investisiya şirkətləri, investisiya
fondları, bu fondların idarəçiləri, xarici investisiya fondlarının
nümayəndəlikləri, mərkəzi depozitar, poçt rabitəsinin milli operatoru,
lombardlar, maliyyə lizinqi xidmətləri göstərən şəxslər, ödəniş təşkilatları
(müstəsna olaraq ödəniş əməliyyatının aparılması üçün vasitəçilik xidməti və
(və ya) hesab üzrə məlumat xidməti göstərən ödəniş təşkilatları istisna
olmaqla) və elektron pul təşkilatları, virtual aktiv xidməti təminatçıları və
valyuta mübadiləsi fəaliyyətinə lisenziya almış şəxslər daxildir. Qeyri-maliyyə
institutları və peşə sahiblərinə isə rieltorlar, kazino oyunlarının
təşkilatçıları və operatorları, vəkillər, notariuslar, hüquq, mühasibat və
vergi məsləhəti xidmətləri göstərən müstəqil şəxslər, belə xarici hüquqi
şəxslərin Azərbaycan Respublikasındakı filial və ya nümayəndəlikləri aid edilmişdir
(1.1.8 və 1.1.9-cu maddələr).
Qeyd edilən Qanunun 3-cü
maddəsi onun tələblərinin məhz qeyri-maliyyə institutları və peşə sahiblərinə
tətbiq olunduğu halları tənzimləyir. Həmin Qanunun 3.1.2-ci maddəsinə əsasən müvafiq
tələblər notariuslar, vəkillər, hüquq, mühasibat və vergi məsləhəti xidmətləri
göstərən müstəqil şəxslərə, onlar aşağıdakı əməliyyatları apardıqda və ya bu
cür əməliyyatların aparılmasında iştirak etdikdə tətbiq olunur:
·
daşınmaz əmlakın
alqı-satqısı;
·
müştərinin pul
vəsaitlərinin, qiymətli kağızlarının və ya digər əmlakının idarə olunması;
·
müştərinin bank, depo,
poçt, ödəniş və pul hesablarının idarə olunması;
·
hüquqi şəxslərin
yaradılması, onların fəaliyyətinin təmin və idarə edilməsi, bu məqsədlərlə pul
vəsaitlərinin toplanmasının təşkili, habelə hüquqi şəxslərin səhmlərinin və ya
paylarının alqı-satqısı.
Cinayət yolu ilə əldə edilmiş əmlakın
leqallaşdırılmasına, terrorçuluğun maliyyələşdirilməsinə və kütləvi qırğın
silahlarının yayılmasının maliyyələşdirilməsinə qarşı qlobal maliyyə sistemini
qorumaq üçün müvafiq siyasətin formalaşdırılması və yayılmasını təmin edən
müstəqil hökumətlərarası qurum olan FATF (Maliyyə Tədbirləri üzrə İşçi Qrupu) tərəfindən qəbul edilmiş və
bu sahədə dövlətlər üçün normativ istiqamətverici rol oynayan Tövsiyələrdə də
oxşar yanaşma öz əksini tapmışdır. Həmin Tövsiyələrin 22-ci maddəsində 10, 11,
12, 15 və 17-ci tövsiyələrdə müəyyən edilmiş müştəri uyğunluğunun yoxlanılması
və məlumatların saxlanılması tələblərinin hüquqşünaslara, notariuslara, digər
müstəqil hüquq peşəsi nümayəndələrinə və mühasiblərə müştəriləri adından məhz
müəyyən fəaliyyətlərlə bağlı “əməliyyatları hazırladıqları və ya həyata
keçirdikləri” zaman şamil olunduğu göstərilmişdir ki, bu fəaliyyətlər də Qanunun
3.1.2-ci maddəsində sadalananlarla eynilik təşkil edir.
Yuxarıda
qeyd olunan normalardan göründüyü kimi, qanunvericiliklə maliyyə və
qeyri-maliyyə institutları (həmçinin peşə sahibləri) bir-birindən
fərqləndirilmiş, maliyyə institutlarından fərqli olaraq öhdəlik daşıyan digər
subyektlərə münasibətdə Qanunun tətbiqi müəyyən hallarla şərtləndirilmiş, yəni
şərtli tətbiq mexanizmi müəyyən edilmişdir. Belə yanaşma öhdəlik daşıyan
şəxslərin fəaliyyətinin xarakteri, istiqaməti və daşıdıqları risk səviyyəsi ilə
izah oluna bilər. Belə ki, maliyyə institutlarının fəaliyyətinin əsasını maliyyə əməliyyatlarının
həyata keçirilməsi təşkil edir və onlar daim pul vəsaitlərinin dövriyyəsi,
köçürülməsi, saxlanılması və ya idarə olunması ilə məşğul olurlar. Bu baxımdan onların
fəaliyyəti mahiyyət etibarilə iqtisadi sistemin qanunsuz məqsədlərlə istifadəsi
üçün davamlı risk yaratdığından Qanunun bu subyektlərə tətbiqi hər hansı
əməliyyatla məhdudlaşdırılmamışdır.
Qeyri-maliyyə
institutlarının və peşə sahiblərinin fəaliyyəti isə
çoxşaxəli olmaqla, heç də həmişə cinayət yolu ilə əldə
edilmiş əmlakın leqallaşdırılması və terrorçuluğun maliyyələşdirilməsi
baxımından risk yaratmır. Bununla belə, onlar maliyyə əməliyyatlarının müxtəlif
mərhələlərində iştirak edə bildiklərinə və bu halda maliyyə sisteminin
qeyri-qanuni məqsədlər üçün istifadə edilməsi təhlükəsi yarandığına görə belə
şəxslər qanunverici tərəfindən nəzarət subyekti kimi müəyyən edilərək üzərlərinə
xüsusi hallarla əlaqədar müvafiq öhdəliklər qoyulmuşdur.
Mühasibat
və vergi məsləhəti xidmətləri göstərən müstəqil şəxslərin qeyri-maliyyə
institutlarına daxil edilərək nəzarət mexanizminə cəlb edilməsi ilə bağlı qeyd edilməlidir
ki, həmin subyektlər müştərinin maliyyə vəziyyəti, pul vəsaitlərinin hərəkəti
və əməliyyatlar barədə kompleks məlumat bazasına malik olur. Belə məlumatlılıq və
maliyyə monitorinqi imkanları onları potensial leqallaşdırma və ya
maliyyələşdirmə risklərinin ilkin mərhələdə aşkar edilməsində mühüm iştirakçıya
çevirir.
Lakin
nəzərə alınmalıdır ki, mühasibat və vergi məsləhəti xidmətləri göstərən
müstəqil şəxslər müxtəlif müştərilər üçün xarakteri baxımından bir-birindən
fərqlənən çoxsaylı xidmətlər təqdim etsə də, bunların hər biri Qanunun 3.1.2-ci
maddəsi ilə müəyyən olunan əməliyyatların aparılması və ya belə əməliyyatlarda
iştirakla bağlı deyil. Həmin siyahıda qeyd edilmiş əməliyyatlar isə cinayət
yolu ilə əldə edilmiş əmlakın leqallaşdırılması və terrorçuluğun
maliyyələşdirilməsi baxımından daha çox
təhlükə potensialı yaradır və müvafiq subyektlər əməliyyatın hər hansı
mərhələsində leqallaşdırma (maliyyələşdirmə) əlamətini preventiv olaraq müəyyən
etmə imkanına malik olur. Belə ki, cinayətkarlar daşınmaz əmlak
əməliyyatlarından qeyri-qanuni vəsaitlərin köçürülməsini gizlətmək üçün və ya
yuyulmuş vəsaitlərin son investisiyası (inteqrasiya mərhələsi) kimi istifadə
edə bildiyinə görə, mühasiblərdən müxtəlif maliyyə əməliyyatlarını onların
adından həyata keçirmək və ya bu prosesi asanlaşdırmaq üçün istifadə oluna
bilməsi (məsələn, nağd pul mədaxil edilməsi və ya çıxarılması, valyuta
əməliyyatları, çeklərin verilməsi və nağdlaşdırılması, səhmlərin alqı-satqısı,
beynəlxalq pul köçürmələri və s.) səbəbindən bu sahələr sui-istifadə üçün daha
əlverişli hesab olunur (FATF-ın Mühasibat Peşəsi üçün Risk Əsaslı Yanaşmanın
Tətbiqinə dair Təlimatının 22-ci maddəsinin “c” və “d” bəndləri).
Müvafiq
siyahıya daxil olan pul vəsaitlərinin idarə olunması ilə bağlı fəaliyyət belə
vəsaitlərin qəbulu, saxlanılması, investisiya edilməsi, ödənişlərin həyata
keçirilməsi, vəsaitlərin hərəkətinə rəhbərlik və ya nəzarət olunması,
hərəkətinin planlaşdırılması kimi bir sıra komponentləri əhatə edir.
Bank,
depo, poçt, ödəniş və pul hesablarının idarə olunması isə müvafiq hesabların
açılması, hesabda əməliyyatların aparılması, hesab üzrə sərəncamların
verilməsi, hesabın vəziyyətinə nəzarət edilməsi və onunla bağlı digər
əməliyyatların icrası proseslərini nəzərdə tutur.
Qeyd olunmalıdır
ki, “əməliyyatın aparılması” anlayışı əməliyyatın həyata keçirilməsi üçün
zəruri hərəkətlərin subyekt tərəfindən bilavasitə icra edilməsini ehtiva edir.
Əməliyyatın bilavasitə icra olunması üçün isə onu icra edən şəxs əməliyyatla
bağlı sərəncam vermək səlahiyyətinə malik olmalıdır. Məsələn, hüquqi şəxsə
xidmət göstərən müstəqil mühasib tərəfindən etibarnamə və ya səlahiyyəti təsdiq
edən hər hansı sənəd əsasında hüquqi şəxsin adından pul ödənişinin edilməsi və
ya qiymətli kağızların alınması əməliyyatın bilavasitə aparılması hesab olunur.
“Əməliyyatların
aparılmasında iştirak”la bağlı isə göstərilməlidir ki, həmin anlayış
“əməliyyatların aparılması”na münasibətdə daha geniş məzmuna malik olsa da,
qeyri-məhdud xarakter daşımır. İştirak əməliyyatın həyata keçirilməsi prosesinə
təsir göstərə bilən və ya nəticəsinin əldə olunmasına xidmət edən davranışları
özündə ehtiva edir. Bu anlayış əməliyyatın strukturlaşdırılmasında, hüquqi
modelinin hazırlanmasında, rəsmiləşdirilməsində və ya nəticələrinin
formalaşdırılmasında real və funksional rolun mövcudluğunu nəzərdə tutur. Belə
ki, qanunvericinin məqsədi yalnız əməliyyat üzərində formal sərəncam verən
şəxsləri deyil, əməliyyatın iqtisadi və hüquqi strukturunun formalaşmasında
iştirak edən digər subyektləri də nəzarət mexanizminə cəlb etməkdir. Bu
baxımdan, məsələn, hüquqi şəxsin yaradılması və dövlət qeydiyyatına alınması
üçün zəruri sənədləşmənin aparılması əməliyyatların həyata keçirilməsində iştirak
kimi dəyərləndirilə bilər.
Beləliklə,
mühasibat və vergi məsləhəti xidmətləri göstərən müstəqil şəxslər istənilən xidmətin
təqdim olunması halında deyil, yalnız Qanunun 3.1.2-ci maddəsində göstərilən
əməliyyatların aparılması və ya bu cür əməliyyatların aparılmasında iştirakla
bağlı fəaliyyət göstərdikdə həmin Qanunla müəyyən edilmiş öhdəlikləri daşıyır
və müvafiq öhdəliklərin pozulması halında İnzibati Xətalar Məcəlləsinin
598.7-ci maddəsi ilə məsuliyyətə cəlb edilə bilər. Odur ki, müstəqil şəxsin
(fiziki və ya hüquqi) yalnız formal statusu, yəni mühasibatlıq və vergi
məsləhəti xidmətləri göstərən şəxs olması onun avtomatik şəkildə cinayət yolu
ilə əldə edilmiş əmlakın leqallaşdırılması və terrorçuluğun
maliyyələşdirilməsinə qarşı mübarizə haqqında qanunvericiliklə müəyyən olunan bütün
öhdəlikləri daşıması üçün hüquqi əsas yaratmır. Müvafiq öhdəliklərin yaranması
üçün əsas meyar qeyd edilən subyektlərin göstərdikləri xidmətlərin xarakteri, fəaliyyətinin
real hüquqi məzmunu, konkret əməliyyatlar kontekstində yerinə yetirdiyi faktiki
funksiyadır.
Odur ki,
İnzibati Xətalar Məcəlləsinin 598.7-ci maddəsinin Qanunun 3.1.2-ci maddəsinin
tələbləri nəzərə alınmadan tətbiq edilməsi, inzibati məsuliyyət müəyyən edən
normaya münasibətdə genişləndirici şərhə gətirib çıxarmaqla, qanunçuluq və
hüquqi müəyyənlik prinsiplərinin tələblərinin pozulması, eləcə də fiziki və
hüquqi şəxslərin hüquq, azadlıq və qanuni mənafelərinin əsassız
məhdudlaşdırılmasından müdafiəyə dair dövlət təminatını zəiflədən hüquq
tətbiqetmə təcrübəsinin yaranması ilə nəticələnərdi.
Həmçinin belə
təfsir qeyri-maliyyə institutları üçün avtomatik surətdə öhdəliklər yaratmaqla
qanunvericinin onların maliyyə institutlarından fərqləndirilməsinə yönəlmiş
məqsədi ilə ziddiyyət təşkil edərdi.
Göstərilənlərlə
yanaşı Konstitusiya Məhkəməsinin Plenumu qeyri-maliyyə institutlarının üzərinə
qoyulmuş öhdəliklərin icra edilməli olduğu vaxtla bağlı qeyd etməyi zəruri
hesab edir ki, belə öhdəliklər iki əsas kateqoriyaya bölünə bilər.
Birinci kateqoriyaya konkret müştərilər və ya əməliyyatlarla bağlı yerinə
yetirilməsi tələb olunan öhdəliklər aid edilir. Bunlara, məsələn müştəri
uyğunluğu tədbirlərinin həyata keçirilməsi (4-cü maddə), məlumat və sənədlərin
saxlanılması (6-cı maddə), habelə monitorinq olunmalı əməliyyatlara dair
məlumat və sənədlərin maliyyə monitorinqi orqanına təqdim edilməsi (11-ci
maddə) və s. daxildir. Belə öhdəliklərin icra edilməli olduğu vaxt
qanunvericiliklə müəyyənləşdirilir və
müvafiq öhdəliyin xarakterindən asılı olaraq konkret müştəri
ilə işgüzar münasibətlər qurulmazdan qabaq, müvafiq əməliyyatın aparılmasından
əvvəl və ya onun icrasından sonrakı dövrü əhatə edə bilər (Qanunun 4.1, 4.2,
6-cı və digər maddələri).
İkinci
kateqoriyaya isə konkret müştəri və ya əməliyyatla əlaqəli olmayan, ümumi və
davamlı xarakter daşıyan təşkilati öhdəliklər aiddir. Bu qəbildən olan
öhdəliklərə misal kimi daxili qayda və prosedurların, nəzarət mexanizmlərinin
və onların inkişaf planlarının təsdiq edilməsi, rəhbərlik səviyyəsində məsul
şəxsin, belə şəxs olmadıqda isə onu əvəz edən şəxsin müəyyən edilməsi və
digərləri göstərilə bilər (Qanunun 10.1.1 və 10.1.2-ci maddələri). Bu növ
öhdəliklərin səciyyəvi xüsusiyyəti ondan ibarətdir ki, onların həyata
keçirilməsi hər hansı əməliyyatın icrasından asılı deyil və müştərilər ilə
işgüzar münasibətlər qurulanadək təmin edilməlidir. Nəzərə alınmalıdır ki, konkret
müştəri və ya əməliyyatla bağlı qanunvericilikdən irəli gələn öhdəliklərin
hansı qaydada və hansı ardıcıllıqla icra ediləcəyi məhz daxili proqramla
müəyyən edilir. Yəni, daxili nəzarət mexanizmləri sonradan yaradılan deyil,
sonrakı fəaliyyət üçün hüquqi və təşkilati əsas rolunu oynayan vasitələrdir.
Misal
üçün, mühasibat xidməti göstərən müstəqil şəxs müştəri ilə hüquqi şəxsin
yaradılmasına dair müqavilə bağlayarkən qanunvericiliyin tələblərinə uyğun
olaraq həmin müştərinin eyniləşdirilməsini həyata keçirməyə borcludur. Lakin bu
eyniləşdirmənin kim tərəfindən və hansı qaydada aparılacağı əvvəlcədən təsdiq
edilmiş müştəri uyğunluğu tədbirlərinə dair daxili qayda və prosedurlarla
müəyyən edilir. Buna görə də qeyd olunan daxili qayda və prosedurlar əməliyyat
həyata keçirildikdən sonra deyil, müştəri ilə işgüzar münasibət yarananadək
qəbul və təsdiq edilmiş olmalıdır.
Oxşar
yanaşma FATF Tövsiyələrinin 23-cü maddəsində də öz əksini tapmışdır. Bu
baxımdan qeyri-maliyyə institutları Qanunun 3.1.2-ci maddəsində göstərilənlərlə
bağlı xidmətləri təqdim etdikləri halda onlar tərəfindən təşkilati tədbirlərin
həyata keçirilməsi ilə bağlı öhdəliklərin icra olunması zəruridir. Əks hal, qanunvericinin
belə öhdəlikləri müəyyən etməkdə güddüyü preventiv məqsədlə uzlaşmaz, onların
praktiki əhəmiyyətini zəiflədərək formal xarakter almasına səbəb olardı.
Konstitusiya
Məhkəməsinin Plenumu onu da qeyd etməyi zəruri hesab edir ki, səlahiyyətli
orqanlar (vəzifəli şəxslər) tərəfindən cinayət yolu ilə əldə edilmiş əmlakın
leqallaşdırılmasına və terrorçuluğun maliyyələşdirilməsinə qarşı mübarizə
haqqında qanunvericiliyin pozulması ilə bağlı inzibati xəta haqqında protokol
tərtib edilərkən və inzibati xəta haqqında işlərə baxılarkən mühasibat və vergi
məsləhəti xidmətləri göstərən müstəqil şəxslərin Qanunun 3.1.2-ci maddəsində
göstərilən əməliyyatları aparması və ya belə əməliyyatlarda iştirakı, bununla
bağlı xidmətlər təklif etməsi faktı yalnız həmin subyektlərin formal
statusundan çıxış edərək ehtimallara əsasən müəyyən edilməməli, bütün mümkün
sübutetmə vasitələrindən istifadə olunmaqla sübuta yetirilməlidir.
Beləliklə,
maliyyə institutlarına münasibətdə hər hansı şərt qoyulmadan, qeyri-maliyyə
institutlarına münasibətdə isə yalnız riskli əməliyyatların aparılması və həmin
əməliyyatlarda iştirak çərçivəsində xüsusi öhdəliklərin tətbiqini nəzərdə tutan
mövcud tənzimetmə bir tərəfdən sonuncuların nəzarət mexanizminə daxil edilməsinə,
digər tərəfdən fəaliyyətlərinə əsassız və sərhədsiz müdaxilənin qarşısını
almaqla mütənasibliyin qorunmasına xidmət edir.
Göstərilənlərə
əsasən Konstitusiya Məhkəməsinin Plenumu aşağıdakı nəticələrə gəlir:
- Konstitusiyanın 71-ci maddəsinin VIII hissəsinin və 80-ci
maddəsinin, hüquqi müəyyənlik və qanunçuluq prinsiplərinin tələblərinə, Qanunun 1.1.7, 1.1.9 və
3-cü maddələrinə əsasən mühasibat və vergi məsləhəti xidmətləri göstərən müstəqil
şəxslər müştərilərinə bu Qanunun 3.1.2-ci maddəsində göstərilən əməliyyatların
aparılması və ya bu cür əməliyyatların aparılmasında iştirakla bağlı xidmətlər
göstərdiyi halda həmin Qanunla müəyyən edilmiş öhdəlikləri daşıyır və bu öhdəliklərin
pozulması İnzibati Xətalar Məcəlləsinin 598.7-ci maddəsi ilə inzibati məsuliyyətə
səbəb olur.
Qanunun 3.1.2-ci maddəsində nəzərdə tutulan “əməliyyatların
aparılmasında iştirak” anlayışı həmin maddədə göstərilən əməliyyatların həyata
keçirilməsi prosesinə təsir göstərə bilən, onların strukturlaşdırılmasında,
hüquqi modelinin hazırlanmasında, rəsmiləşdirilməsində və ya nəticələrinin
formalaşdırılmasında real və funksional əhəmiyyət kəsb edən hərəkətlərin
icrasını özündə ehtiva edir;
- Qeyri-maliyyə
institutlarının üzərinə Qanun ilə qoyulmuş öhdəliklərin icra edilməli olduğu
vaxt hər bir öhdəliyin xarakterindən asılı olaraq həmin Qanunun, FATF tərəfindən
qəbul edilmiş Tövsiyələrin 22 və 23-cü maddələrinin tələbləri və Konstitusiya Məhkəməsi
Plenumunun bu Qərarının təsviri-əsaslandırıcı hissəsində əks olunmuş hüquqi
mövqelər nəzərə alınmaqla müəyyən edilməlidir.
Azərbaycan Respublikası
Konstitusiyasının 130-cu maddəsinin VI və IX hissələrini, “Konstitusiya
Məhkəməsi haqqında” Azərbaycan Respublikası Qanununun 60, 62, 63, 65–67 və
69-cu maddələrini rəhbər tutaraq, Azərbaycan Respublikası Konstitusiya
Məhkəməsinin Plenumu
Q Ə R A R A A L D I:
1. Azərbaycan
Respublikası Konstitusiyasının 71-ci maddəsinin VIII hissəsinin və 80-ci
maddəsinin, hüquqi müəyyənlik və qanunçuluq prinsiplərinin tələblərinə,
“Cinayət yolu ilə əldə edilmiş əmlakın leqallaşdırılmasına və terrorçuluğun
maliyyələşdirilməsinə qarşı mübarizə haqqında” Azərbaycan Respublikası Qanununun
1.1.7, 1.1.9 və 3-cü maddələrinə əsasən mühasibat və vergi məsləhəti xidmətləri
göstərən müstəqil şəxslər müştərilərinə bu Qanunun 3.1.2-ci maddəsində
göstərilən əməliyyatların aparılması və ya bu cür əməliyyatların aparılmasında
iştirakla bağlı xidmətlər göstərdiyi halda həmin Qanunla müəyyən edilmiş
öhdəlikləri daşıyır və bu öhdəliklərin pozulması Azərbaycan Respublikası İnzibati
Xətalar Məcəlləsinin 598.7-ci maddəsi ilə inzibati məsuliyyətə səbəb olur.
“Cinayət
yolu ilə əldə edilmiş əmlakın leqallaşdırılmasına və terrorçuluğun
maliyyələşdirilməsinə qarşı mübarizə haqqında” Azərbaycan Respublikası Qanununun
3.1.2-ci maddəsində nəzərdə tutulan “əməliyyatların aparılmasında iştirak”
anlayışı həmin maddədə göstərilən əməliyyatların həyata keçirilməsi prosesinə
təsir göstərə bilən, onların strukturlaşdırılmasında, hüquqi modelinin
hazırlanmasında, rəsmiləşdirilməsində və ya nəticələrinin formalaşdırılmasında
real və funksional əhəmiyyət kəsb edən hərəkətlərin icrasını özündə ehtiva
edir.
2. Qeyri-maliyyə
institutlarının üzərinə “Cinayət yolu ilə əldə edilmiş əmlakın
leqallaşdırılmasına və terrorçuluğun maliyyələşdirilməsinə qarşı mübarizə
haqqında” Azərbaycan Respublikasının Qanunu ilə qoyulmuş öhdəliklərin icra
edilməli olduğu vaxt hər bir öhdəliyin xarakterindən asılı olaraq həmin
Qanunun, FATF tərəfindən qəbul edilmiş Tövsiyələrin 22 və 23-cü maddələrinin
tələbləri və Azərbaycan Respublikası Konstitusiya Məhkəməsi Plenumunun bu
Qərarının təsviri-əsaslandırıcı hissəsində əks olunmuş hüquqi mövqelər nəzərə
alınmaqla müəyyən edilməlidir.
3. Qərar
dərc edildiyi gündən qüvvəyə minir.
4. Qərar
Azərbaycan Respublikasının rəsmi dövlət qəzetlərində və “Azərbaycan
Respublikası Konstitusiya Məhkəməsinin Məlumatı”nda dərc edilsin, habelə
Azərbaycan Respublikası Konstitusiya Məhkəməsinin rəsmi internet saytında
yerləşdirilsin.
5. Qərar
qətidir, heç bir orqan və ya şəxs tərəfindən ləğv edilə, dəyişdirilə və ya
rəsmi təfsir edilə bilməz.
Sədr
Fərhad
Abdullayev
