AZƏRBAYCAN RESPUBLİKASI ADINDAN

Azərbaycan Respublikası

Konstitusiya Məhkəməsi Plenumunun

Q Ə R A R D A D I

Azərbaycan Respublikası İnzibati Xətalar Məcəlləsinin 262 və 264-cü maddələrinin “Sahibkarlıq sahəsində aparılan yoxlamaların tənzimlənməsi və sahibkarların maraqlarının müdafiəsi haqqında” Azərbaycan Respublikası Qanununun 1-ci maddəsi və “Sahibkarlıq sahəsində aparılan yoxlamaların dayandırılması haqqında” Azərbaycan Respublikası Qanununun 2-ci maddəsi ilə əlaqəli şəkildə şərh edilməsi üzrə Cəbrayıl Rayon Məhkəməsinin müraciətinə dair

13 oktyabr 2026-cı il                                                                                Bakı şəhəri

Azərbaycan Respublikası Konstitusiya Məhkəməsinin Plenumu Fərhad Abdullayev (sədr), Humay Əfəndiyeva, Rauf Quliyev, Otari Qvaladze, Fikrət Məmmədov, İsa Nəcəfov, Rəşid Rzayev (məruzəçi-hakim), Fərhad Tutayuk və Xanlar Vəliyevdən ibarət tərkibdə,

məhkəmə katibi Fəraid Əliyevin iştirakı ilə,

Azərbaycan Respublikası Konstitusiyasının 130-cu maddəsinin VI hissəsinə, “Konstitusiya Məhkəməsi haqqında” Azərbaycan Respublikası Qanununun 27.2 və 33-cü maddələrinə və Azərbaycan Respublikası Konstitusiya Məhkəməsinin Daxili Nizamnaməsinin 39-cu maddəsinə müvafiq olaraq, xüsusi konstitusiya icraatının yazılı prosedur qaydasında keçirilən məhkəmə iclasında Cəbrayıl Rayon Məhkəməsinin müraciəti əsasında Azərbaycan Respublikası İnzibati Xətalar Məcəlləsinin 262 və 264-cü maddələrinin “Sahibkarlıq sahəsində aparılan yoxlamaların tənzimlənməsi və sahibkarların maraqlarının müdafiəsi haqqında” Azərbaycan Respublikası Qanununun   1-ci maddəsi və “Sahibkarlıq sahəsində aparılan yoxlamaların dayandırılması haqqında” Azərbaycan Respublikası Qanununun 2-ci maddəsi ilə əlaqəli şəkildə şərh edilməsinə dair konstitusiya işinə baxdı.

İş üzrə hakim R.Rzayevin məruzəsini, maraqlı subyekt Cəbrayıl Rayon Məhkəməsinin müraciətini, Azərbaycan Respublikasının Ədliyyə Nazirliyi, Azərbaycan Respublikasının İqtisadiyyat Nazirliyi, Bakı Apellyasiya Məhkəməsi, Sumqayıt Apellyasiya Məhkəməsi, Şəki Apellyasiya Məhkəməsi və Azərbaycan Dövlət Su Ehtiyatları Agentliyi tərəfindən təqdim edilmiş mütəxəssis mülahizələrini, ekspertlər Bakı Dövlət Universitetinin Hüquq fakültəsinin Konstitusiya hüququ kafedrasının baş müəllimi, hüquq üzrə fəlsəfə doktoru G.Cəbinin və həmin kafedranın dosenti, hüquq üzrə fəlsəfə doktoru N.Şükürovun rəyini və iş materiallarını araşdırıb müzakirə edərək, Azərbaycan Respublikası Konstitusiya Məhkəməsinin Plenumu                          

M Ü Ə Y Y Ə N   E T D İ:

Cəbrayıl Rayon Məhkəməsi Azərbaycan Respublikasının Konstitusiya Məhkəməsinə (bundan sonra – Konstitusiya Məhkəməsi) müraciət edərək sahibkarlıq fəaliyyəti ilə əlaqədar inzibati xətalar haqqında işlərə baxmaq hüququ olan vəzifəli şəxslərin səlahiyyətlərinin hədlərinə münasibətdə Azərbaycan Respublikası İnzibati Xətalar Məcəlləsinin (bundan sonra – İnzibati Xətalar Məcəlləsi) 262 və 264-cü maddələrinin, eləcə də “yoxlama”, “yoxlama obyekti”, “yoxlayıcı orqan”, “məcburi tələblər” anlayışları və “yoxlamaların vahid məlumat reyestrindən çıxarış”ın əldə edilməsi əsasları baxımından “Sahibkarlıq sahəsində aparılan yoxlamaların tənzimlənməsi və sahibkarların maraqlarının müdafiəsi haqqında” Azərbaycan Respublikası Qanununun (bundan sonra – “Sahibkarlıq sahəsində aparılan yoxlamaların tənzimlənməsi və sahibkarların maraqlarının müdafiəsi haqqında” Qanun) 1-ci maddəsinin “Sahibkarlıq sahəsində aparılan yoxlamaların dayandırılması haqqında” Azərbaycan Respublikası Qanununun (bundan sonra – “Sahibkarlıq sahəsində aparılan yoxlamaların dayandırılması haqqında” Qanun) 2-ci maddəsi ilə əlaqəli şəkildə şərh edilməsini xahiş etmişdir.

Müraciətdən görünür ki, Azərbaycan Dövlət Su Ehtiyatları Agentliyi yanında Suların İstifadəsinə və Mühafizəsinə Dövlət Nəzarəti Xidmətinin (bundan sonra – Suların İstifadəsinə və Mühafizəsinə Dövlət Nəzarəti Xidməti)  Regional Bölməsinin rəhbəri tərəfindən imzalanmış sərəncama əsasən, su qanunvericiliyinin tələblərinə riayət olunması haqqında araşdırma aparmaq məqsədilə Xidmətin əməkdaşları tərəfindən hüquqi şəxslərin və fərdi sahibkar kimi vergi orqanında uçota alınmış fiziki şəxslərin obyektlərində yoxlama tədbiri kimi müayinə aparılmış və su qanunvericiliyinin tələblərinin pozulması halları aşkar edilərək, həmin şəxslər barəsində İnzibati Xətalar Məcəlləsinin 262.2.3 və 264.0.3-cü maddələri üzrə inzibati xətaların törədilməsinə dair protokol tərtib edilərək baxılması üçün Cəbrayıl Rayon Məhkəməsinə göndərilmişdir.

Müraciət edən qeyd edir ki, İnzibati Xətalar Məcəlləsinin 262–266-cı maddələrində nəzərdə tutulmuş inzibati xətalar “Ətraf mühitin mühafizəsi, təbiətdən istifadə və ekoloji təhlükəsizlik qaydaları əleyhinə olan inzibati xətalar” kateqoriyasına aiddir. “Sahibkarlıq sahəsində aparılan yoxlamaların dayandırılması haqqında” Qanunda isə sahibkarlıq sahəsində ətraf mühitin mühafizəsi, təbiətdən istifadə və ekoloji təhlükəsizlik qaydalarına riayət edilməsinin yoxlanılması nəzərdə tutulmamışdır.

Müraciətdə o da göstərilmişdir ki, “Sahibkarlıq sahəsində aparılan yoxlamaların tənzimlənməsi və sahibkarların maraqlarının müdafiəsi haqqında” Qanuna əsasən yoxlayıcı orqanlar tərəfindən sahibkarlıq fəaliyyətinin həyata keçirildiyi yerlərə gəlməklə aparılan bütün növ yoxlama tədbirlərinə, o cümlədən araşdırmalar, müayinələr, təftişlər, nəzarətlər və digər bu cür tədbirlərə bu Qanun şamil edilməlidir.

“Sahibkarlıq sahəsində aparılan yoxlamaların tənzimlənməsi və sahibkarların maraqlarının müdafiəsi haqqında”  Qanunun 3-cü maddəsində müəyyən edilmişdir ki, bu Qanun və onun əsasında qəbul edilmiş digər normativ hüquqi aktların tələblərinin pozulması ilə, o cümlədən yoxlamaların vahid məlumat reyestrində qeydə alınmadan aparılan yoxlamaların hüquqi nəticəsi yoxdur.

Cəbrayıl Rayon Məhkəməsi göstərilən qanunvericilik normaları baxımından hesab edir ki, Suların İstifadəsinə və Mühafizəsinə Dövlət Nəzarəti Xidmətinin əməkdaşları tərəfindən Qanunla müəyyən edilmiş məcburi tələblərə riayət edilmədən həyata keçirilmiş yoxlama nəticəsində tərtib olunmuş inzibati xəta haqqında protokollar hüquqi nəticəyə səbəb ola bilməz.

Göstərilənlərə əsasən müraciət edən inzibati xətalar qanunvericiliyi ilə sahibkarlıq sahəsində qanunvericiliyin tətbiqinin sərhədlərinin müəyyən edilməsi, qanunun eyni qaydada tətbiqinin və hüquqi müəyyənlik prinsipinin təmin edilməsi məqsədilə Suların İstifadəsinə və Mühafizəsinə Dövlət Nəzarəti Xidməti tərəfindən su qanunvericiliyinin tələblərinə riayət olunması haqqında araşdırma aparmaq üçün hüquqi şəxslərin və ya fiziki şəxslərin sahibkarlıq fəaliyyətini həyata keçirdiyi yerlərə getməklə, habelə getmədən baxış, müayinə və ya monitorinqin aparılması nəticəsində İnzibati Xətalar Məcəlləsinin 262 və 264-cü maddələrində nəzərdə tutulmuş xətalar aşkar edildiyi halda müvafiq tədbirlərin görülməsi üçün sahibkarlıq haqqında qanunvericiliklə müəyyən edilmiş yoxlamanın aparılması qaydalarına əməl edilməli olub-olmamasının aydınlaşdırılması baxımından qeyd olunan normaların şərh edilməsinin zəruriliyi qənaətinə gəlmişdir.

Konstitusiya Məhkəməsinin Plenumu müraciətdə qaldırılmış məsələlərlə əlaqədar aşağıdakıları qeyd edir.

Azad sahibkarlıq hüququ Azərbaycan Respublikası Konstitusiyasında (bundan sonra – Konstitusiya) əsas insan hüquq və azadlıqları sırasında yer almaqla, hər kəsin öz imkanlarından, qabiliyyətindən və əmlakından sərbəst istifadə edərək təkbaşına və ya başqaları ilə birlikdə azad sahibkarlıq fəaliyyəti və ya qanunla qadağan edilməmiş digər iqtisadi fəaliyyət növü ilə məşğul ola bilməsini nəzərdə tutur. Dövlət sahibkarlıq sahəsində yalnız dövlət maraqlarının, insan həyatının və sağlamlığının müdafiəsi ilə bağlı tənzimləməni həyata keçirir (59-cu maddə).

Bu norma iqtisadi fəaliyyət azadlığı prinsipini bəyan etməklə, hər bir fərdin sahibkarlıq sahəsində fəaliyyətini onun şəxsi azadlığının təzahürü kimi qəbul edir.

Qeyd olunmalıdır ki, dövlətin azad sahibkarlıq hüququna təminat verməsi bu hüququn normativ əsaslarının bəyan edilməsi ilə yanaşı, sahibkarlıq fəaliyyətinin sərbəst və maneəsiz şəkildə həyata keçirilməsi üçün əlverişli mühitin yaradılması, dövlət orqanlarının qanunsuz təsirlərdən çəkinməsi, eləcə də sahibkarların hüquqlarının effektiv məhkəmə müdafiəsi ilə təmin olunmasını da ehtiva edir.

Belə ki, dövlət orqanlarının sahibkarlıq fəaliyyətinə qanunla nəzərdə tutulmayan və ya qeyri-mütənasib təsirləri iqtisadi fəaliyyət azadlığı, qanunçuluq, hüquqi müəyyənlik və hüquqi təhlükəsizlik prinsiplərinin pozulmasına səbəb olmaqla bazar iqtisadiyyatının normal fəaliyyətinə mənfi təsir göstərə, iqtisadi təşəbbüsün və inkişafın zəifləməsinə gətirib çıxara bilər.

Bu baxımdan iqtisadi təşəbbüsün və işgüzarlığın geniş təzahür etməsi üçün zəruri mühitin təmin edilməsi məqsədilə qəbul edilmiş “Sahibkarlıq fəaliyyəti haqqında” Azərbaycan Respublikası Qanununun 5-ci maddəsinin 2-ci hissəsinə əsasən qanunvericilikdə nəzərdə tutulan hallar istisna edilməklə dövlət orqanlarının, həmkarlar təşkilatlarının sahibkarlıq fəaliyyətinə müdaxiləsi qadağandır. Həmin Qanunda o da təsbit edilmişdir ki, sahibkarlıq fəaliyyətinə nəzarət həmin fəaliyyətin səmərəli həyata keçirilməsinə maneələr yaratmamalı və yalnız qanunla səlahiyyət verilmiş orqan və qurumlar tərəfindən həyata keçirilməlidir (13-cü maddə).

Həmçinin “Sahibkarlıq sahəsində aparılan yoxlamaların tənzimlənməsi və sahibkarların maraqlarının müdafiəsi haqqında” Qanun sahibkarların hüquqlarının müdafiəsinə yönəlmiş xüsusi qanun olmaqla Azərbaycan Respublikasında sahibkarlıq sahəsində aparılan yoxlamaların məqsəd və prinsiplərini, təşkili və aparılma qaydalarını, yoxlamalar zamanı yoxlayıcı orqanların, onların vəzifəli şəxslərinin hüquq və vəzifələrini, sahibkarların hüquq və maraqlarının müdafiəsi ilə bağlı tələbləri müəyyən edir.

Həmin Qanunun 1.1.1-ci maddəsində sahibkarlıq sahəsində aparılan yoxlama yoxlayıcı orqanların sahibkarların sahibkarlıq fəaliyyətinə dair məcburi tələbləri yerinə yetirmələrinin qiymətləndirilməsi üzrə tədbirlər məcmusu kimi müəyyən edilmişdir. Yoxlama əldə olunan nəticələr üzrə məsuliyyət tədbirlərinin tətbiqi imkanını nəzərdə tutur.

Sahibkarlıq fəaliyyətinə dair məcburi tələblər dedikdə, sahibkarlıq fəaliyyətinin həyata keçirilməsi zamanı əməl edilməli olan, qanunla və digər normativ hüquqi aktlarla müəyyən edilmiş icrası məcburi olan qaydalar nəzərdə tutulur. Həmin məcburi tələblərə lisenziya və icazə ilə bağlı tələblər, əmək münasibətlərinin rəsmiləşdirilməsinə dair tələblər, sanitariya və epidemioloji tələblər, fitosanitar və baytarlıq təhlükəsizliyinin təmin edilməsinə dair tələblər, ətraf mühitin mühafizəsinə dair tələblər və s. aid edilə bilər.

Qanunun 2.1-ci maddəsinə görə bu Qanun yoxlayıcı orqanlar tərəfindən sahibkarlıq fəaliyyətinin həyata keçirildiyi yerlərə gəlməklə aparılan bütün növ yoxlama tədbirlərinə, o cümlədən araşdırmalar, müayinələr, monitorinqlər, müşahidələr, təftişlər, nəzarətlər, xronometrajlar, reydlər, baxışlar və digər bu cür tədbirlərə şamil edilir.

Həmçinin Qanunun 3-cü maddəsi yoxlamanın qanuniliyinin hüquqi şərtlərini təsbit etməklə bəyan edir ki, yoxlamalar Azərbaycan Respublikasının Rəqabət Məcəlləsinin tələbləri nəzərə alınmaqla yalnız bu Qanunda nəzərdə tutulmuş hallarda və qaydada aparılır. Bu Qanun və onun əsasında qəbul edilmiş digər normativ hüquqi aktların tələblərinin pozulması ilə, o cümlədən yoxlamaların vahid məlumat reyestrində qeydə alınmadan aparılan yoxlamaların hüquqi nəticəsi yoxdur. Bu cür yoxlamaların gedişində aşkar edilmiş sahibkarlıq fəaliyyətinə dair məcburi tələblər müəyyən edən Azərbaycan Respublikası qanunlarının və onlara uyğun qəbul olunmuş digər normativ hüquqi aktların pozulması faktları ilə bağlı məsuliyyət tədbirləri tətbiq edilə bilməz.

Beləliklə, sahibkarlıq sahəsində qanunvericiliklə nəzərdə tutulmuş konkret hallar istisna olmaqla, yoxlama tədbirləri həyata keçirilərkən qanunla müəyyən edilmiş prosedur qaydalara, o cümlədən yoxlamaların vahid məlumat reyestrində qeydiyyata alınma ilə bağlı tələblərə əməl olunmalıdır.

Müraciətdə qaldırılmış məsələ məhz Suların İstifadəsinə və Mühafizəsinə Dövlət Nəzarəti Xidməti tərəfindən su qanunvericiliyinin tələblərinə riayət edilməsinin yoxlanılması ilə bağlı tədbirlər həyata keçirilərkən sahibkarlıq sahəsində qanunvericiliyin göstərişlərinə əməl edilməli olub-olmaması ilə bağlıdır.

Bununla əlaqədar Konstitusiya Məhkəməsinin Plenumu qeyd edir ki, Əsas Qanunun 39-cu maddəsində hər kəsin sağlam ətraf mühitdə yaşamaq hüququ təsbit edilmiş, heç kəsin ətraf mühitə, təbii ehtiyatlara qanunla müəyyən edilmiş hədlərdən artıq təhlükə törədə və ya zərər vura bilməməsi, dövlətin isə ekoloji tarazlığın saxlanılmasına təminat verməsi nəzərdə tutulmuşdur.

 Konstitusiya ilə bəyan edilmiş bu hüququn, eləcə də dövlətin ətraf mühitin təhlükəsizliyinin təmin edilməsi ilə bağlı öhdəliyinin realizəsi məqsədilə müxtəlif tənzimetmə qaydaları qəbul edilmiş, habelə bu qaydalara riayət olunmasına nəzarəti həyata keçirən qurumlar  təsis edilmişdir.

“Ətraf mühitin mühafizəsi haqqında” Azərbaycan Respublikası Qanununun (bundan sonra – “Ətraf mühitin mühafizəsi haqqında”  Qanun) 71-ci maddəsinin 1-ci hissəsinin tələbinə əsasən ətraf mühitin mühafizəsi sahəsində dövlət nəzarətini müvafiq icra hakimiyyəti orqanları bu Qanunun və “Sahibkarlıq sahəsində aparılan yoxlamaların tənzimlənməsi və sahibkarların maraqlarının müdafiəsi haqqında” Qanunun tələblərinə uyğun olaraq həyata keçirirlər.

 Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 2024-cü il 29 iyul tarixli 163 nömrəli Fərmanı ilə təsdiq edilmiş “Azərbaycan Dövlət Su Ehtiyatları Agentliyi yanında Suların İstifadəsinə və Mühafizəsinə Dövlət Nəzarəti Xidməti haqqında” Əsasnamənin (bundan sonra – Əsasnamə) 1.1, 2.1.3, 2.1.4,  3.1.2 və 3.1.3-cü yarımbəndlərinə müvafiq olaraq Xidmət su obyektlərindən istifadə və onların mühafizəsi qaydalarına, sudan istifadə limitlərinə, su obyektlərindən istifadə və onların mühafizəsi sahəsində sanitariya-gigiyena, ekoloji, hidrogeoloji, hidroloji, texnoloji tələbləri nəzərdə tutan normativ hüquqi aktlara, su mühafizə zonalarının ərazisindən istifadə rejiminə və Azərbaycan Respublikası su qanunvericiliyinin digər tələblərinə riayət edilməsinə dövlət nəzarətini, su və su təsərrüfatı obyektlərinin monitorinqini həyata keçirən, Agentliyin strukturuna daxil olan qurumdur.

Həmin Əsasnamənin 3.1.31-ci yarımbəndində qanunda nəzərdə tutulmuş hallarda “Sahibkarlıq sahəsində aparılan yoxlamaların tənzimlənməsi və sahibkarların maraqlarının müdafiəsi haqqında” Qanunun tələbləri nəzərə alınmaqla yoxlama aparmaq Xidmətin vəzifələrindən biri kimi müəyyən edilmişdir.

Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin 1998-ci il 25 sentyabr tarixli 195 nömrəli qərarı ilə təsdiq edilmiş “Su obyektlərinin istifadəsi və mühafizəsi üzərində dövlət nəzarətinin həyata keçirilməsi Qaydaları”nın 3 və 4-1-ci hissələrinə görə su obyektlərinin istifadəsi və mühafizəsi üzərində dövlət nəzarətini Azərbaycan Dövlət Su Ehtiyatları Agentliyi “Sahibkarlıq sahəsində aparılan yoxlamaların tənzimlənməsi və sahibkarların maraqlarının müdafiəsi haqqında” Qanunda nəzərdə tutulmuş hallarda və qaydada həyata keçirir.

Qeyd olunan normaların məzmunundan göründüyü kimi, qanunverici su obyektlərinin istifadəsi və mühafizəsi üzərində dövlət nəzarətinin həyata keçirilməsini sahibkarlıq sahəsində yoxlamalar haqqında qanunvericiliyin müəyyən etdiyi xüsusi hüquqi rejimə tabe tutmuş və belə nəzarətin həmin qanunvericiliklə müəyyən edilmiş prinsiplər, şərtlər və prosedurlar çərçivəsində həyata keçirilməli olduğunu təsbit etmişdir.

Başqa sözlə, sahəvi qanunvericilik nəzarətin məzmununu və maddi hüquqi əsaslarını müəyyən etsə də, bu nəzarət sahibkarlıq fəaliyyətinə dövlət nəzarətinin ümumi prinsipləri və xüsusi prosedur qaydalarına uyğun həyata keçirilməlidir.

Bununla yanaşı qeyd edilməlidir ki, “Ətraf mühitin mühafizəsi haqqında” Qanunun 71-ci maddəsinin 2-ci hissəsinin 2.1-ci bəndində sahibkarlıq fəaliyyəti ilə məşğul olan hüquqi və fiziki şəxslərin obyektlərinə daxil olarkən yoxlamanın həyata keçirilməsi haqqında qərarın surətinin və yoxlamanın sahibkarlıq sahəsində aparılan yoxlamaların vahid məlumat reyestrində qeydiyyata alınması barədə çıxarışın ətraf mühitin mühafizəsi sahəsində dövlət nəzarətini həyata keçirən müvafiq icra hakimiyyəti orqanları tərəfindən təqdim edilməsi nəzərdə tutulmuşdur.

Sadalanan normalar baxımından Konstitusiya Məhkəməsinin Plenumu qeyd edir ki, su obyektlərinin istifadəsi və mühafizəsi üzərində dövlət nəzarəti mühüm ekoloji və ictimai əhəmiyyət daşısa da, bu nəzarət sahibkarlıq subyektlərinə münasibətdə həyata keçirildiyi halda müvafiq qaydalara riayət edilməsi qanunvericiliyin birbaşa tələbidir.

Belə hüquqi yanaşma onunla izah olunur ki, ətraf mühitin mühafizəsinə dair, eləcə də su obyektlərinin istifadəsi və mühafizəsi üzərində nəzarət tədbirləri sahibkarlıq subyektinin fəaliyyət göstərdiyi əraziyə daxil olmaqla həyata keçirildikdə (araşdırma aparılması, məlumatların toplanılması, sənədlərin tələb və təftiş edilməsi, nümunələrin götürülməsi, müşahidə edilməsi, baxış keçirilməsi, texnoloji proseslərin təftiş edilməsi və s.), dövlət orqanı artıq sahibkarın fəaliyyət sahəsinə daxil olur ki, bu da onların hüquq və qanuni mənafelərinə təsir göstərməsi ilə nəticələnə bilər.

Beləliklə, ətraf mühitin mühafizəsinə, o cümlədən su obyektlərinin istifadəsi və mühafizəsinə nəzarət tədbirlərinin həyata keçirilməsinin xüsusi prosedurlara tabe edilməsində qanunvericinin məqsədi bu sahədə dövlət nəzarətinin həyata keçirilməsini məhdudlaşdırmaq deyil, sahibkarlıq fəaliyyəti ilə bağlı dövlət nəzarətini vahid hüquqi çərçivəyə salmaq, bununla da ətraf mühitin, insanların sağlamlığının mühafizəsi sahəsində dövlət nəzarəti ilə sahibkarın hüquq və qanuni mənafelərinin qorunması arasında ədalətli balansın təmin edilməsinə nail olmaqdır.

Göstərilənlərə əsasən Konstitusiya Məhkəməsinin Plenumu qeyd edir ki, Suların İstifadəsinə və Mühafizəsinə Dövlət Nəzarəti Xidməti tərəfindən su qanunvericiliyinin tələblərinə riayət olunması haqqında araşdırma aparmaq məqsədilə hüquqi şəxslərin və ya fiziki şəxslərin (fərdi sahibkarların) sahibkarlıq fəaliyyətini həyata keçirdiyi yerlərə gəlməklə aparılan tədbirlər “Sahibkarlıq sahəsində aparılan yoxlamaların tənzimlənməsi və sahibkarların maraqlarının müdafiəsi haqqında” Qanunun mənası baxımından yoxlama hesab edilir.

Lakin o da nəzərə alınmalıdır ki, yoxlayıcı subyektlər tərəfindən, o cümlədən su obyektlərinin istifadəsi və mühafizəsi üzərində nəzarət və monitorinq tədbirləri nəticəsində sahibkarlıq fəaliyyətini həyata keçirən hüquqi və ya fiziki şəxslərin (fərdi sahibkarların) sahibkarlıq fəaliyyətini həyata keçirdiyi yerlərə daxil olmadan aşkar edilmiş hüquqazidd əməllərə dair işlər üzrə icraat “Sahibkarlıq sahəsində aparılan yoxlamaların tənzimlənməsi və sahibkarların maraqlarının müdafiəsi haqqında” Qanunun tənzimləmə sferasına aid deyildir.

Konstitusiya Məhkəməsinin Plenumu onu da qeyd edir ki, belə inzibati xətalara dair işlərə baxarkən məhkəmələr iş üzrə əhəmiyyət kəsb edən bütün halları, o cümlədən qanununvericiliyin məcburi göstərişlərinə riayət edilməsi məsələsini tam, obyektiv və hərtərəfli araşdıraraq məsələyə hüquqi qiymət verməlidirlər.

Müraciətdə qeyd olunmuş sahibkarlıq sahəsində su qanunvericiliyinin tələblərinə əməl edilməsinin yoxlanılmasının müvafiq qanunvericilik aktlarında nəzərdə tutulmaması ilə əlaqədar məsələyə gəldikdə isə Konstitusiya Məhkəməsinin Plenumu aşağıdakıları qeyd etməyi vacib hesab edir.

Azərbaycan Respublikasında sahibkarlığın inkişafının stimullaşdırılması məqsədi ilə  2015-ci il 20 oktyabr tarixli “Sahibkarlıq sahəsində aparılan yoxlamaların dayandırılması haqqında” Qanun qəbul edilmişdir.  Həmin Qanunun 1-ci maddəsi ilə Azərbaycan Respublikası ərazisində sahibkarlıq sahəsində aparılan yoxlamaların 2027-ci il yanvarın 1-dək dayandırılması təsbit edilmişdir.

Qanunun 2.1-ci maddəsində isə sahibkarlıq sahəsində yoxlamaların dayandırıldığı dövr ərzində sahibkarlara münasibətdə həyata keçirilə bilən yoxlamaların dairəsi müəyyən edilmiş və həmin Siyahıda yalnız vergi yoxlamaları, maliyyə bazarları sahəsində aparılan yoxlamalar, gömrük auditi, müvafiq icra hakimiyyəti orqanı tərəfindən özəl tibb fəaliyyətinin subyektlərində aparılan yoxlamalar, enerji, su, kanalizasiya və qaz təchizatı müəssisələrinin səlahiyyətli nümayəndələri tərəfindən sahibkarlıq subyektlərinin elektrik, su, istilik və qaz sayğaclarının göstəricilərinin oxunması zamanı müəyyən edilən həmin sayğaclara müdaxilə, habelə sayğacdan kənar paylayıcı şəbəkəyə və ya istilik şəbəkəsinə qanunsuz qoşulma (təchizat müəssisəsinin razılığı olmadan şəbəkəyə qoşulma) hallarının araşdırılması ilə bağlı və s. yoxlamaların, habelə insanların həyat və sağlamlığına, dövlətin təhlükəsizliyinə və iqtisadi maraqlarına mühüm təhlükə yaradan hallar üzrə siyahısı müvafiq icra hakimiyyəti orqanı tərəfindən müəyyən edilən yoxlamaların aparıla biləcəyi müəyyən edilmişdir.

Bununla yanaşı, Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 2015-ci il 26 oktyabr tarixli 660 nömrəli fərmanı ilə təsdiq edilmiş “Sahibkarlıq sahəsində aparılan yoxlamaların dayandırılması haqqında” Azərbaycan Respublikasının Qanununa əsasən insanların həyat və sağlamlığına, dövlətin təhlükəsizliyinə və iqtisadi maraqlarına mühüm təhlükə yaradan hallar üzrə aparılmasına yol verilən yoxlamaların Siyahısı”na (bundan sonra – Siyahı) görə sahibkarlıq fəaliyyəti ilə məşğul olan fiziki şəxslər, dövlət mülkiyyətində olmayan və paylarının (səhmlərinin) nəzarət zərfi dövlətə məxsus olmayan hüquqi şəxslər barəsində siyahıda göstərilən yoxlamaların (sanitar-gigiyenik, fitosanitar və s. tələb və qaydalara riayət olunması ilə bağlı) aparıla bilindiyi müəyyən edilmişdir.

Siyahının 2-ci hissəsində qeyd olunmuşdur ki, Bu Siyahının 1-ci hissəsində nəzərdə tutulmamış, lakin insanların həyat və sağlamlığına, dövlətin təhlükəsizliyinə və iqtisadi maraqlarına mühüm təhlükə yaradan təxirəsalınmaz hallarda yoxlamalar müstəsna qaydada aidiyyəti yoxlayıcı orqanın əsaslandırılmış müraciəti əsasında Azərbaycan Respublikasının İqtisadiyyat  Nazirliyinin razılığı ilə aparılır.

Bununla əlaqədar göstərilməlidir ki, ətraf mühitin qorunmasının hər bir şəxsin borcu olması Konstitusiyanın 78-ci maddəsi ilə konstitusion vəzifələrdən biri kimi müəyyən edilmişdir. Sağlam ətraf mühitdə yaşamaq hüququ isə şəxslərin ətraf mühitə, təbii ehtiyatlara qanunla müəyyən edilmiş hədlərdən artıq təhlükə törədə və ya zərər vura bilməməsini ehtiva edən əsas hüquqlardandır.

Nəzərə alınmalıdır ki, su qanunvericiliyinin tələblərinə əməl olunmasının yoxlanılması yalnız su ehtiyatlarının mühafizəsinə deyil, eyni zamanda insanların həyat və sağlamlığının, sanitariya-epidemioloji salamatlığın, ətraf mühitin və bununla əlaqədar ictimai maraqların qorunmasına xidmət edir.

Su ehtiyatlarının çirkləndirilməsi və ya onlardan düzgün istifadə edilməməsi əhalinin içməli su ilə təminatına, sanitariya-epidemioloji vəziyyətə, ətraf mühitə  və nəticə etibarı ilə insanların həyat və sağlamlığına təhlükə yarada bilər. Həmçinin su obyektlərinin qanunsuz istifadəsi kənd təsərrüfatı, sənaye və digər iqtisadi sahələrə zərər vurmaqla, dövlətin iqtisadi maraqlarına birbaşa təsir göstərə bilər.

Bu baxımdan insanların həyat və sağlamlığının qorunması, sağlam ətraf mühitdə yaşamaq hüququnun təmin edilməsi və su ehtiyatlarının mühafizəsi məqsədilə su qanunvericiliyinin tələblərinin pozulması insanların həyat və sağlamlığı, dövlətin iqtisadi maraqları və ətraf mühit üçün mühüm təhlükə yaratdığı təxirəsalınmaz hallarda belə tədbirlərin Azərbaycan Dövlət Su Ehtiyatları Agentliyi tərəfindən həyata keçirilməsi Prezidentin müvafiq Fərmanı ilə təsdiq edilmiş Siyahının 2-ci hissəsinə əsasən mümkündür.

Göstərilənlərə əsasən Konstitusiya Məhkəməsinin Plenumu belə nəticəyə gəlir ki, Cəbrayıl Rayon Məhkəməsinin müraciətində qaldırılan hüquqi məsələlərin hazırkı vəziyyətdə mövcud qanunvericiliyin müvafiq normalarına, eləcə də bu Qərardadın təsviri-əsaslandırıcı hissəsində ifadə edilmiş hüquqi mövqelərə uyğun həll edilməsi mümkün olduğundan, müraciət üzrə Konstitusiya Məhkəməsinin Plenumu tərəfindən ayrıca Qərar qəbul edilməsinə zərurət yoxdur.

Azərbaycan Respublikası Konstitusiyasının 130-cu maddəsinin VI hissəsini, “Konstitusiya Məhkəməsi haqqında” Azərbaycan Respublikası Qanununun 49, 60, 62, 68 və 69.2-ci maddələrini rəhbər tutaraq, Azərbaycan Respublikası Konstitusiya Məhkəməsinin Plenumu

                                        Q Ə R A R A    A L D I:

1. Azərbaycan Respublikası Konstitusiya Məhkəməsi Plenumunun bu Qərardadının təsviri-əsaslandırıcı hissəsində əks olunmuş hüquqi mövqelər nəzərə alınsın.

2. Azərbaycan Respublikası Konstitusiya Məhkəməsi Plenumunun bu Qərardadının təsviri-əsaslandırıcı hissəsində göstərilənlərə əsasən Cəbrayıl Rayon Məhkəməsinin müraciəti üzrə ayrıca Qərar qəbul edilməsinə ehtiyac olmadığından konstitusiya işinin icraatına xitam verilsin.

3. Qərardadın surəti 7 gün müddətində Cəbrayıl Rayon Məhkəməsinə göndərilsin.

4. Qərardad “Azərbaycan Respublikası Konstitusiya Məhkəməsinin Məlumatı”nda dərc edilsin və Azərbaycan Respublikası Konstitusiya Məhkəməsinin rəsmi internet saytında yerləşdirilsin.   

Sədr                                                                                             Fərhad Abdullayev