AZƏRBAYCAN RESPUBLİKASI ADINDAN

Azərbaycan Respublikası

Konstitusiya Məhkəməsi Plenumunun

Q Ə R A R I

Azərbaycan Respublikası Konstitusiyasının 76-cı maddəsinin I hissəsi baxımından Azərbaycan Respublikası Cinayət Məcəlləsinin 321-ci maddəsinin “Qeyd” hissəsinin həmin Məcəllənin 321.1-ci maddəsi, Azərbaycan Respublikası İnzibati Xətalar Məcəlləsinin 606.3-cü maddəsi və 606-cı maddəsinin “Qeyd” hissəsinin 2-ci bəndi, habelə “Hərbi vəzifə və hərbi xidmət haqqında” Azərbaycan Respublikası Qanununun 45-ci maddəsi ilə əlaqəli şəkildə şərh edilməsinə dair

14 aprel 2026-cı                                                                                                  Bakı şəhəri

Azərbaycan Respublikası Konstitusiya Məhkəməsinin Plenumu Fərhad Abdullayev (sədr), Humay Əfəndiyeva, Rauf Quliyev, Otari Qvaladze, Fikrət Məmmədov, İsa Nəcəfov, Rəşid Rzayev, Fərhad Tutayuk və Xanlar Vəliyevdən (məruzəçi-hakim) ibarət tərkibdə,

məhkəmə katibi Fəraid Əliyevin iştirakı ilə,

Azərbaycan Respublikası Konstitusiyasının 130-cu maddəsinin IV hissəsinə, “Konstitusiya Məhkəməsi haqqında” Azərbaycan Respublikası Qanununun 27.2 və 32-ci maddələrinə və Azərbaycan Respublikası Konstitusiya Məhkəməsinin Daxili Nizamnaməsinin 39-cu maddəsinə müvafiq olaraq, xüsusi konstitusiya icraatının yazılı prosedur qaydasında keçirilən məhkəmə iclasında Azərbaycan Respublikası Prokurorluğunun sorğusu əsasında Azərbaycan Respublikası Konstitusiyasının 76-cı maddəsinin I hissəsi baxımından Azərbaycan Respublikası Cinayət Məcəlləsinin 321-ci maddəsinin “Qeyd” hissəsinin həmin Məcəllənin 321.1-ci maddəsi, Azərbaycan Respublikası İnzibati Xətalar Məcəlləsinin 606.3-cü maddəsi və 606-cı maddəsinin “Qeyd” hissəsinin 2-ci bəndi, habelə “Hərbi vəzifə və hərbi xidmət haqqında” Azərbaycan Respublikası Qanununun 45-ci maddəsi ilə əlaqəli şəkildə şərh edilməsinə dair konstitusiya işinə baxdı.

İş üzrə hakim X.Vəliyevin məruzəsini, maraqlı subyektlər Azərbaycan Respublikası Prokurorluğunun sorğusunu və Azərbaycan Respublikası Milli Məclisi Aparatının mülahizəsini, Azərbaycan Respublikasının Ali Məhkəməsi, Azərbaycan Respublikasının Daxili İşlər Nazirliyi, Bakı Apellyasiya Məhkəməsi, Hüquqi Ekspertiza və Qanunvericilik Təşəbbüsləri Mərkəzi və Azərbaycan Respublikasının Vəkillər Kollegiyası tərəfindən təqdim olunmuş mütəxəssis mülahizələrini, ekspert Bakı Dövlət Universitetinin Hüquq fakültəsinin Cinayət hüququ və kriminologiya kafedrasının müdiri, hüquq elmləri doktoru, professor Ş.Səmədovanın rəyini və iş materiallarını araşdırıb müzakirə edərək, Azərbaycan Respublikası Konstitusiya Məhkəməsinin Plenumu

MÜƏYYƏN  ETDİ:

Azərbaycan Respublikasının Prokurorluğu (bundan sonra – Prokurorluq) Azərbaycan Respublikasının Konstitusiya Məhkəməsinə (bundan sonra – Konstitusiya Məhkəməsi) sorğu ilə müraciət edərək Azərbaycan Respublikası Konstitusiyasının (bundan sonra – Konstitusiya) 76-cı maddəsinin I hissəsi baxımından Azərbaycan Respublikası Cinayət Məcəlləsinin (bundan sonra – Cinayət Məcəlləsi) 321-ci maddəsinin “Qeyd” hissəsinin həmin Məcəllənin 321-ci maddəsi, Azərbaycan Respublikası İnzibati Xətalar Məcəlləsinin (bundan sonra – İnzibati Xətalar Məcəlləsi)  606.3-cü maddəsi və 606-cı maddəsinin “Qeyd” hissəsinin 2-ci bəndi, habelə “Hərbi vəzifə və hərbi xidmət haqqında” Azərbaycan Respublikası Qanununun (bundan sonra – “Hərbi vəzifə və hərbi xidmət haqqında” Qanun) 45-ci maddəsi ilə əlaqəli şəkildə şərh edilməsini xahiş etmişdir.

Sorğuda göstərilmişdir ki, Cinayət Məcəlləsinin 321.1-ci maddəsində qanuni əsas olmadan hərbi xidmətdən yayınmaq üçün növbəti hərbi çağırışdan və ya səfərbərlik üzrə çağırışdan boyun qaçırma əməlinə görə cinayət məsuliyyəti müəyyən edilir.

Azərbaycan Respublikasının 2024-cü il 27 dekabr tarixli Qanunu ilə Cinayət Məcəlləsinin 321-ci maddəsinə əlavə edilmiş “Qeyd” hissəsinə görə, həmin maddədə “çağırışdan boyun qaçırma” dedikdə vətəndaşların üzrlü səbəblər olmadan tibbi müayinəyə (tibbi şəhadətləndirilməyə), müddətli həqiqi hərbi xidmətə, toplanışlara və səfərbərlik üzrə hərbi xidmətə çağırış üzrə gəlməməsi başa düşülür.

Sorğuverən hesab edir ki, Cinayət Məcəlləsinin 321.1-ci maddəsinin dispozisiyasında qanuni əsas olmadan hərbi xidmətdən yayınmaq üçün toplanışlara çağırışdan boyun qaçırmağa görə cinayət məsuliyyəti müəyyən olunmadığı halda, həmin Məcəllənin 321-ci maddəsinin “Qeyd” hissəsində vətəndaşların üzrlü səbəblər olmadan toplanışlara çağırış üzrə gəlməməsi də çağırışdan boyun qaçırma kimi nəzərdə tutulur.

Prokurorluq onu da qeyd etmişdir ki, İnzibati Xətalar Məcəlləsinin 606.3-cü maddəsinə əsasən, çağırışçıların və hərbi vəzifəlilərin bu Məcəllənin 604-cü maddəsində nəzərdə tutulan hal istisna olmaqla, qanunla nəzərdə tutulmuş hallarda həqiqi hərbi xidmətə çağırış, tibbi müayinə (tibbi şəhadətləndirilmə), hərbi hissələrə təhkim edilmə, müvafiq toplanışlarla əlaqədar çağırış üzrə müvafiq icra hakimiyyəti orqanına üzrlü səbəblər olmadan gəlməməsinə görə inzibati məsuliyyət müəyyən edilmişdir.

Həmin maddənin “Qeyd” hissəsinin 2-ci bəndinə görə isə bu Məcəllənin 606.3-cü maddəsində göstərilən əməl qanuni əsas olmadan hərbi xidmətdən yayınmaq üçün növbəti hərbi çağırış və ya səfərbərlik üzrə çağırış ilə bağlı törədildikdə Azərbaycan Respublikası Cinayət Məcəlləsinin müvafiq maddəsinə əsasən cinayət məsuliyyətinə səbəb olur.

Sorğuverənin qənaətinə görə, İnzibati Xətalar Məcəlləsinin 606.3-cü maddəsində müvafiq toplanışlarla əlaqədar çağırış üzrə müvafiq icra hakimiyyəti orqanına üzrlü səbəblər olmadan gəlməməyə görə inzibati məsuliyyət müəyyən edildiyi halda, Məcəllənin 606-cı maddəsinin “Qeyd” hissəsinin 2-ci bəndində yalnız qanuni əsas olmadan hərbi xidmətdən yayınmaq üçün növbəti hərbi çağırış və ya səfərbərlik üzrə çağırışdan boyun qaçırmanın cinayət məsuliyyətinə səbəb olduğu müəyyən edilmişdir. Bu baxımdan qanuni əsas olmadan hərbi xidmətdən yayınmaq üçün tibbi müayinəyə (tibbi şəhadətləndirilməyə) və ya müvafiq toplanışlarla əlaqədar çağırış üzrə müvafiq icra hakimiyyəti orqanına gəlməmənin cinayət məsuliyyətinə səbəb olub-olmaması qeyri-müəyyəndir.

Prokurorluq hüquq tətbiq etmə təcrübəsindəki qeyri-müəyyənliyin aradan qaldırılması, qanunvericilik normalarının eyni qaydada tətbiqinin və hüquqi müəyyənlik prinsipinin təmin edilməsi məqsədilə müvafiq normaların əlaqəli şəkildə şərh olunmasının zəruriliyi qənaətinə gəlmişdir.

Konstitusiya Məhkəməsinin Plenumu sorğu ilə əlaqədar aşağıdakıları qeyd edir.

Konstitusiyanın Preambulasında Azərbaycan xalqının bəyan edilən niyyətlərindən birincisi Azərbaycan dövlətinin müstəqilliyini, suverenliyini və ərazi bütövlüyünü qorumaqdan ibarətdir.

Bu məqsədlə vətəndaşların Konstitusiyanın IV fəslində nəzərdə tutulan  əsas vəzifələrindən biri vətəni müdafiədir.

Konstitusiyanın 76-cı maddəsinin I hissəsinə görə, vətəni müdafiə hər bir vətəndaşın borcudur. Qanunla müəyyən edilmiş qaydada vətəndaşlar hərbi xidmət keçirlər.

Hərbi xidmət keçmənin qaydaları “Hərbi vəzifə və hərbi xidmət haqqında” Qanun, Azərbaycan Respublikasının 1997-ci il 3 oktyabr tarixli Qanunu ilə təsdiq edilmiş “Hərbi xidmətkeçmə haqqında” Əsasnamə (bundan sonra – “Hərbi xidmətkeçmə haqqında” Əsasnamə) və s. qanunvericilik aktları ilə müəyyən olunmuşdur.

“Hərbi vəzifə və hərbi xidmət haqqında” Qanunun 2.0.1-ci maddəsinə əsasən hərbi vəzifə qanunvericiliklə nəzərdə tutulmuş qaydada Azərbaycan Respublikası vətəndaşlarının hərbi qeydiyyatı, çağırışaqədərki hazırlığı, hərbi xidmətə çağırışı (o cümlədən tibbi müayinədən keçməsi (tibbi şəhadətləndirilməsi), çağırış üzrə və könüllü hərbi xidmət keçməsi, ehtiyatda olması, toplanışlara çağırışı və toplanış keçməsi, səfərbərlik üzrə vəzifələrin yerinə yetirilməsindən ibarətdir.

Hərbi xidmət dövlət qulluğunun xüsusi növü olmaqla Azərbaycan Respublikasının Silahlı Qüvvələrində və siyahısı müvafiq icra hakimiyyəti orqanı tərəfindən təsdiq edilmiş digər dövlət orqanlarında (dövlət orqanlarının strukturuna daxil olan qurumlarda) qanunvericiliklə nəzərdə tutulmuş qaydada və müddətlərdə Azərbaycan Respublikası vətəndaşlarının, əcnəbilərin və vətəndaşlığı olmayan şəxslərin həyata keçirdikləri xidməti fəaliyyətdir və həqiqi hərbi xidmətdən və ehtiyatda xidmətdən ibarətdir (“Hərbi vəzifə və hərbi xidmət haqqında” Qanunun 2.0.2 və 24-cü maddələri).

Ehtiyatda xidmət toplanışlar keçməkdən və müharibə zamanı səfərbərlik üzrə çağırış qaydalarını yerinə yetirməkdən ibarət xidməti fəaliyyətdir (“Hərbi vəzifə və hərbi xidmət haqqında” Qanunun 2.0.3-cü maddəsi).

Eləcə də “Hərbi vəzifə və hərbi xidmət haqqında” Qanunun 27-ci maddəsinə uyğun olaraq toplanışa çağırılmış hərbi vəzifəlilər toplanışlar keçərkən hərbi xidmət vəzifələrinin icrasında sayılırlar.

“Hərbi xidmətkeçmə haqqında” Əsasnamənin 3-cü maddəsinə əsasən, Azərbaycan Respublikası vətəndaşlarının hərbi xidməti Azərbaycan Respublikası Silahlı Qüvvələrində həqiqi hərbi xidmətdən və ehtiyatda xidmətdən ibarətdir.

Həqiqi hərbi xidmətdə olan vətəndaşlar hərbi qulluqçular, ehtiyatda xidmətdə olanlar isə hərbi vəzifəlilər adlanırlar.

Beləliklə, qeyd olunan normativ aktlar bir-birini tamamlayaraq vahid hüquqi tənzimləmə mexanizmini formalaşdırır və hərbi xidmət anlayışının məzmununu müəyyən edir.

“Hərbi vəzifə və hərbi xidmət haqqında” Qanunun 45.1 və 45.5-ci maddələrinə əsasən hərbi vəzifəlilər ehtiyatda olduqları dövrdə hərbi təlim, hərbi yoxlama və xüsusi toplanışlara çağırılırlar. Toplanışların müddətləri və vaxtı bu Qanuna uyğun olaraq müvafiq icra hakimiyyəti orqanı tərəfindən müəyyənləşdirilir.

Göründüyü kimi, Konstitusiyanın 76-cı maddəsində nəzərdə tutulmuş vətənin müdafiəsi üzrə borc yalnız həqiqi hərbi xidmət keçmə ilə məhdudlaşmır, həmçinin hərbi hazırlıq, təlim və toplanışlarda iştirak kimi vəzifələri də özündə ehtiva edir. Bu baxımdan, hərbi toplanışlarda iştirak vətənin müdafiəsi üzrə konstitusion borcun tərkib hissəsidir.

Qeyd edilməlidir ki, hüquq tətbiqetmədə vətəndaşların müddətli həqiqi hərbi xidmətə çağırışdan və hərbi xidmətdə olub tərxis olunmuş hərbi vəzifəlilərin səfərbərlik üzrə çağırışdan boyun qaçırmasının hüquqi nəticələri ilə bağlı hər hansı qeyri-müəyyənlik mövcud deyildir.      

Müvafiq olaraq Cinayət Məcəlləsinin 321.1-ci maddəsinə əsasən qanuni əsas olmadan hərbi xidmətdən yayınmaq məqsədilə növbəti hərbi xidmətə çağırışdan və ya səfərbərlik üzrə çağırışdan boyun qaçırma cinayət məsuliyyətinə səbəb olur.

Lakin həmin maddənin “Qeyd” hissəsində “çağırışdan boyun qaçırma” anlayışına maddənin dispozisiyasından fərqli olaraq digər əməllər, yəni vətəndaşların üzrlü səbəblər olmadan tibbi müayinəyə (tibbi şəhadətləndirilməyə), müddətli həqiqi hərbi xidmətə, toplanışlara və səfərbərlik üzrə hərbi xidmətə çağırış üzrə gəlməməsi də daxil edilmişdir.

Konstitusiya Məhkəməsinin Plenumu hesab edir ki, tibbi müayinə (tibbi şəhadətləndirilmə) müddətli həqiqi hərbi xidmətə və ya səfərbərlik üzrə hərbi xidmətə çağırışın zəruri şərti olmaqla belə çağırış üzrə tibbi müayinədən (tibbi şəhadətləndirilmədən) boyun qaçırmanın cinayət məsuliyyəti yaradan davranış kimi qiymətləndirilməsi qeyri-müəyyənlik doğurmur.

Vətəndaşların üzrlü səbəb olmadan toplanışlara gəlməməsinin Cinayət Məcəlləsinin 321.1-ci maddəsi ilə məsuliyyətə səbəb olub-olmamasına dair  Konstitusiya Məhkəməsinin Plenumu qeyd edir ki, vətənin müdafiəsi üzrə Konstitusiyada təsbit olunmuş borcun tərkib hissəsi olaraq ehtiyatda olan hərbi vəzifəlilərin toplanışlara cəlb edilməsinin əsasları və qaydaları qanunvericilikdə dəqiq tənzimləndiyi kimi, həmin toplanışlar üzrə çağırışdan boyun qaçırmağa görə hüquqi məsuliyyətin əsasını təşkil edən normalar da aydın, dəqiq və ziddiyyətsiz şəkildə müəyyən edilməlidir.

Belə ki, İnzibati Xətalar Məcəlləsinin 606.3-cü maddəsində çağırışçıların və hərbi vəzifəlilərin bu Məcəllənin 604-cü maddəsində nəzərdə tutulan hal istisna olmaqla, qanunla nəzərdə tutulmuş hallarda həqiqi hərbi xidmətə çağırış, tibbi müayinə (tibbi şəhadətləndirilmə), hərbi hissələrə təhkim edilmə, müvafiq toplanışlarla əlaqədar çağırış üzrə müvafiq icra hakimiyyəti orqanına üzrlü səbəblər olmadan gəlməməsinə görə inzibati məsuliyyət nəzərdə tutulmuşdur.

Həmin Məcəllənin 606-cı maddəsinin “Qeyd” hissəsinin 2-ci bəndi bu Məcəllənin 606.3-cü maddəsində göstərilən əməlin qanuni əsas olmadan hərbi xidmətdən yayınmaq üçün növbəti hərbi çağırış və ya səfərbərlik üzrə çağırış ilə bağlı törədilməsinə görə şəxsin Cinayət Məcəlləsinin 321.1-ci maddəsi üzrə cinayət məsuliyyətinə cəlb olunmasının mümkünlüyünü nəzərdə tutur.

Cinayət Məcəlləsinin 321.1-ci maddəsinin dispozisiyasında isə “toplanışlara çağırışdan boyun qaçırma” ayrıca və konkret şəkildə cinayət əməli kimi nəzərdə tutulmamış, yalnız həmin maddənin “Qeyd” hissəsində  “toplanışlara çağırış üzrə gəlməmə” də “çağırışdan boyun qaçırma”nın anlayışına daxil edilmişdir.

Beləliklə, İnzibati Xətalar Məcəlləsində hərbi toplanışlara üzrlü səbəblər olmadan gəlməməyə görə inzibati məsuliyyət aydın şəkildə müəyyən edilsə də, hərbi xidmətdən yayınmaq məqsədi ilə toplanışlara çağırışdan boyun qaçırmanın cinayət-hüquqi qiymətləndirilməsinin Cinayət Məcəlləsinin 321.1-ci maddəsində birbaşa, aydın və kifayət qədər dəqiq ifadə edilməməsi həmin normanın tətbiqi zamanı müxtəlif hüquqi yanaşmaların formalaşmasına səbəb olur. Bu isə hüquqi müəyyənlik prinsipinin pozulması ilə nəticələnir.

“Normativ hüquqi aktlar haqqında” Azərbaycan Respublikası Konstitusiya Qanununun 30-cu maddəsinə əsasən normativ hüquqi aktların məzmunu müxtəlif struktur elementlər vasitəsilə ifadə olunur. Belə struktur elementlərindən biri normativ hüquqi aktın maddəsidir ki, hissələri özündə birləşdirməklə tamamlanmış normativ müddəanı əks etdirir. Cinayət qanununun belə struktur elementlərindən olan maddəsinin cinayət hüquqi məsuliyyətə səbəb olan hüquqazidd davranış qaydasının müəyyən edildiyi hissəsi dispozisiya adlanır. Cinayət tərkibinin əlamətləri cinayət qanununun müvafiq maddəsinin dispozisiyasında əks etdirilir.

Konstitusiya Məhkəməsi Plenumunun “Azərbaycan Respublikası Cinayət Məcəlləsinin 244.1-ci maddəsinin şərh edilməsinə dair” 2011-ci il  17 mart tarixli Qərarında qeyd edilmişdir ki, cinayət tərkibi ictimai təhlükəli əməli konkret cinayət kimi xarakterizə edən cinayət qanunu ilə müəyyən edilmiş obyektiv və subyektiv əlamətlərin məcmusudur.

Həmin Konstitusiya Qanununun 35.1-ci maddəsinə görə normativ hüquqi aktların struktur elementləri kimi sətiraltı qeydlər nəzərdə tutula bilər. Həmin qeydlər normativ hüquqi aktın mətnində birbaşa yerləşdirilməsi məqsədəuyğun hesab olunmayan və ya texniki baxımdan ayrıca ifadə edilməsi zəruri hesab olunan müddəaları əks etdirə bilər.

Bu struktur elementlər arasında dispozisiya hüquq normasının əsas məzmununu təşkil edir və hansı davranışın nə kimi hüquqi nəticələr doğurduğunu müəyyən edir.

Cinayət Məcəlləsinin Xüsusi hissəsinin müxtəlif maddələrinin “Qeyd” hissələri iki əsas funksional istiqamət üzrə təzahür edir:

·izahverici (şərhedici) xarakter daşıyan qeydlər;

·cinayət məsuliyyətindən azadetmənin xüsusi şərtlərini müəyyən edən (stimullaşdırıcı) qeydlər.

Birinci halda “Qeyd” hissələri cinayət tərkibinin elementlərinə aydınlıq gətirir, anlayışları konkretləşdirir, kəmiyyət və ya digər obyektiv meyarları müəyyən edir. Bu cür qeydlər maddənin dispozisiyasının düzgün tətbiqi üçün zəruri olan normativ meyarları formalaşdırır və cinayət hüquqi qiymətləndirmənin hüdudlarını müəyyən edir.

İkinci halda isə “Qeyd” hissələri cinayət məsuliyyətinin diferensiasiyası məqsədilə müəyyən hallarda şəxsin cinayət məsuliyyətindən azad olunmasının xüsusi şərtlərini təsbit edir. Bu növ qeydlər maddənin tətbiqi mexanizminin bir hissəsi olmaqla, dispozisiya və sanksiya ilə birlikdə vahid normativ tənzimləməni təşkil edir.

Beləliklə, normativ hüquqi aktın struktur elementi olan “Qeyd” hissəsi müstəqil hüquq norması yaratmır, maddənin əsas normativ məzmununu müəyyən edən dispozisiyanı əvəz etmir, əksinə mövcud normanın tətbiq dairəsini dəqiqləşdirən və konkretləşdirən yardımçı xarakter daşıyır.

Odur ki, cinayət məsuliyyətinin əsasını təşkil edən əməlin əlamətləri normanın dispozisiyasında aydın və birmənalı şəkildə müəyyən edilməli, normativ aktın digər struktur elementləri vasitəsilə dispozisiyanın genişləndirici şərh yolu ilə tətbiqindən qaçınılmalıdır.

Yuxarıda da göstərildiyi kimi, Cinayət Məcəlləsinin 321.1-ci maddəsinin dispozisiyasında məhz qanuni əsas olmadan hərbi xidmətdən yayınmaq üçün növbəti hərbi çağırışdan və ya səfərbərlik üzrə çağırışdan boyun qaçırma əməlinə görə cinayət məsuliyyəti müəyyən edilir.

Konstitusiya Məhkəməsinin Plenumu “Azərbaycan Respublikası Cinayət Məcəlləsinin 264-cü maddəsinin şərh edilməsinə dair” 2012-ci il 10 aprel tarixli Qərarında qeyd etmişdir ki, cinayət qanunvericiliyi sahəsində hüquqi müəyyənlik prinsipi Konstitusiyanın 71-ci maddəsinin VIII hissəsindən və “İnsan hüquqlarının və əsas azadlıqların müdafiəsi haqqında” Konvensiyanın 7-ci maddəsindən irəli gəlir. Konstitusiyanın 71-ci maddəsinin VIII hissəsindəki müddəa Əsas qanunda qanunçuluq prinsipini ifadə edərək, cinayət və cəzanın qanuna əsaslanmasını tələb etməklə yanaşı (nullum crimen sine lege və nulla poena sine lege prinsipləri), cinayət qanununun genişləndirici təfsirinin qadağan edilməsi (lex stricta) və cinayət qanunvericiliyinin aydın və müəyyən olmasını da (lex certa) tələb edir.

Oxşar hüquqi mövqe Konstitusiya Məhkəməsi Plenumunun “Azərbaycan Respublikasında hərbi xidmətə çağırışın əsasları haqqında” Azərbaycan Respublikası Qanununun 21-ci maddəsinin və Azərbaycan Respublikasının Cəzaların İcrası Məcəlləsinin 180.3-cü maddəsinin müddəalarının şərh edilməsinə dair” 2008-ci il 22 sentyabr tarixli Qərarında da ifadə olunmuşdur.

Konstitusiya Məhkəməsinin Plenumu qeyd edir ki, normativ hüquqi aktların şərhi zamanı cinayət məsuliyyətini ağırlaşdıran və ya məsuliyyətin tətbiq dairəsini genişləndirən yanaşma yalnız qanunvericinin açıq iradəsindən irəli gəldiyi halda mümkündür. Bu mövqe, cinayət hüquq normalarının şərhində analogiyanın və genişləndirici təfsirin yolverilməzliyinə dair ümumi konstitusion yanaşmanın ifadəsi kimi çıxış edir.

Nəzərə alınmalıdır ki, Konstitusiyanın 76-cı maddəsində vətəni müdafiənin hər bir vətəndaşın borcu olması təsbit edilsə də, hərbi xidmətin qanunla müəyyən edilmiş qaydada həyata keçirildiyi göstərilmişdir. Yəni, Konstitusiyanın bu müddəası hərbi xidmət borcunun mövcudluğunu təsbit etməklə yanaşı, həmin borcun həyata keçirilməsi və bu borcun pozulmasına görə məsuliyyətin yalnız qanunla müəyyən edilmiş aydın və birmənalı çərçivədə tənzimlənməsini tələb edir. Odur ki, bu borcun mövcudluğu cinayət məsuliyyətinin sərhədlərinin qeyri-müəyyən və genişləndirici qaydada şərh edilməsinə əsas verə bilməz.

 Belə ki, Konstitusiyanın 80-ci maddəsində nəzərdə tutulan “qanunla müəyyən edilən” müddəası məsuliyyətə səbəb olan əməlin və onun hüquqi nəticələrinin qanunda göstərilməsi ilə yanaşı, aydın və birmənalı şəkildə müəyyən edilməli olmasını da nəzərdə tutur. Məsuliyyətlə bağlı hüquqi tənzimləmələr hüquqi müəyyənlik prinsipinin tələblərinə uyğun olaraq elə şəkildə həyata keçirilməlidir ki, şəxs qabaqcadan üzərinə düşən öhdəlikləri görməklə davranışını tənzimləyə və əməllərinin hansı hüquqi nəticəyə səbəb olacağını müəyyən edə bilsin.         

Konstitusiya Məhkəməsinin Plenumu hüquqi müəyyənlik prinsipinin məzmununu açıqlayaraq dəfələrlə qeyd etmişdir ki, hüquqi məsuliyyət yaradan normalar xüsusilə dəqiq və proqnozlaşdırıla bilən olmalıdır (Konstitusiya Məhkəməsi Plenumunun “Azərbaycan Respublikası Cinayət Məcəlləsinin 264-cü maddəsinin şərh edilməsinə dair” 2012-ci il 10 aprel tarixli, “Azərbaycan Respublikası Cinayət-Prosessual Məcəlləsinin 107.4-cü maddəsinin Azərbaycan Respublikası Konstitusiyasının 60-cı maddəsinin I hissəsinə uyğunluğunun yoxlanılmasına dair” 2012-ci il 31 may tarixli və s. Qərarları).

Bu baxımdan, əməlin hüquqazidd davranışın ən ağır forması kimi cəzalandırılması bunun üçün kifayət qədər hüquqi və faktiki əsasların olmasını tələb etdiyi kimi, cinayət məsuliyyətinin əsasını təşkil edən əməlin əlamətlərinin normanın dispozisiyasında aydın və birmənalı şəkildə müəyyən edilməsi zərurəti qanunçuluq prinsipinin əsas elementlərindən olan hüquqi müəyyənlik prinsipindən irəli gəlir.

Beləliklə Konstitusiya Məhkəməsinin Plenumu hesab edir ki, Cinayət Məcəlləsinin 321-ci maddəsinin “Qeyd” hissəsi həmin maddənin dispozisiyası ilə uyğunsuzluq təşkil etməklə hərbi xidmətdən yayınmaq məqsədi ilə toplanışlara çağırışdan boyun qaçırmanın səbəb olacağı hüquqi nəticəyə dair qanunvericinin iradəsini aydın və birmənalı şəkildə ifadə etmir. Bu baxımdan, qeyd olunan məsələnin qanunvericilik qaydasında aydın və birmənalı şəkildə tənzimlənməsinə ehtiyac vardır.

Göstərilənlərə əsasən Konstitusiya Məhkəməsinin Plenumu aşağıdakı nəticəyə gəlir:

  - Konstitusiyanın 76-cı maddəsinin I hissəsi və 80-ci maddəsinin hüquqi təyinatından, o cümlədən hüquqi müəyyənlik və qanunçuluq prinsiplərindən, bu Qərarın təsviri-əsaslandırıcı hissəsində ifadə olunmuş hüquqi mövqelərdən irəli gələrək Cinayət Məcəlləsinin 321-ci maddəsinin cinayət tərkibinin aydın və birmənalı şəkildə müəyyənləşdirilməsi istiqamətində təkmilləşdirilməsi Azərbaycan Respublikasının Milli Məclisinə tövsiyə edilməlidir.

  Azərbaycan Respublikası Konstitusiyasının 130-cu maddəsinin IV hissəsini və “Konstitusiya Məhkəməsi haqqında” Azərbaycan Respublikası Qanununun 60, 62, 63, 65–67 və 69-cu maddələrini, Azərbaycan Respublikası Konstitusiya Məhkəməsinin Daxili Nizamnaməsinin 41-1-ci maddəsini rəhbər tutaraq, Azərbaycan Respublikası Konstitusiya Məhkəməsinin Plenumu

QƏRARA  ALDI:

  1. Azərbaycan Respublikası Konstitusiyasının 76-cı maddəsinin I hissəsi və 80-ci maddəsinin hüquqi təyinatından, o cümlədən hüquqi müəyyənlik və qanunçuluq prinsiplərindən, Azərbaycan Respublikası Konstitusiya Məhkəməsi Plenumunun bu Qərarının təsviri-əsaslandırıcı hissəsində ifadə olunmuş hüquqi mövqelərdən irəli gələrək Azərbaycan Respublikası Cinayət Məcəlləsinin 321-ci maddəsinin cinayət tərkibinin aydın və birmənalı şəkildə müəyyənləşdirilməsi istiqamətində təkmilləşdirilməsi Azərbaycan Respublikasının Milli Məclisinə tövsiyə edilsin.

  2. Qərar dərc edildiyi gündən qüvvəyə minir.

  3. Qərar Azərbaycan Respublikasının rəsmi dövlət qəzetlərində və “Azərbaycan Respublikası Konstitusiya Məhkəməsinin Məlumatı”nda dərc edilsin, habelə Azərbaycan Respublikası Konstitusiya Məhkəməsinin rəsmi internet saytında yerləşdirilsin.

  4. Qərar qətidir, heç bir orqan və ya şəxs tərəfindən ləğv edilə, dəyişdirilə və ya rəsmi təfsir edilə bilməz.

Sədr                                                                                        Fərhad Abdullayev