AZƏRBAYCAN RESPUBLİKASI ADINDAN

Azərbaycan Respublikası

Konstitusiya Məhkəməsi Plenumunun

Q Ə R A R I

Azərbaycan Respublikası Konstitusiyasının 60-cı maddəsi baxımından Azərbaycan Respublikası Cinayət-Prosessual Məcəlləsinin 509.1-ci maddəsinin həmin Məcəllənin 520.7-ci maddəsi ilə əlaqəli şəkildə şərh edilməsinə dair

   18 iyun 2025-ci il                                                                                Bakı şəhəri

Azərbaycan Respublikası Konstitusiya Məhkəməsinin Plenumu Fərhad Abdullayev (sədr), Sona Salmanova, Humay Əfəndiyeva, Rövşən İsmayılov, Ceyhun Qaracayev,  Fikrət Məmmədov, İsa Nəcəfov, Kamran Şəfiyev (məruzəçi-hakim) və Xanlar Vəliyevdən ibarət tərkibdə,

məhkəmə katibi Fəraid Əliyevin iştirakı ilə,

Azərbaycan Respublikası Konstitusiyasının 130-cu maddəsinin VI hissəsinə, “Konstitusiya Məhkəməsi haqqında” Azərbaycan Respublikası Qanununun 27.2 və 33-cü maddələrinə və Azərbaycan Respublikası Konstitusiya Məhkəməsinin Daxili Nizamnaməsinin 39-cu maddəsinə müvafiq olaraq, xüsusi konstitusiya icraatının yazılı prosedur qaydasında keçirilən məhkəmə iclasında Azərbaycan Respublikası Konstitusiyasının 60-cı maddəsi baxımından Azərbaycan Respublikası Cinayət-Prosessual Məcəlləsinin 509.1-ci maddəsinin həmin Məcəllənin 520.7-ci maddəsi ilə əlaqəli şəkildə şərh edilməsinə dair konstitusiya işinə baxdı.    

İş üzrə hakim K.Şəfiyevin məruzəsini, maraqlı subyektlər Bakı Apellyasiya Məhkəməsinin müraciətini və Azərbaycan Respublikası Milli Məclisi Aparatının mülahizəsini, Azərbaycan Respublikasının Ali Məhkəməsi, Azərbaycan Respublikasının Prokurorluğu, Azərbaycan Respublikasının Vəkillər Kollegiyası tərəfindən təqdim edilmiş mütəxəssis mülahizələrini, ekspertlər Bakı Dövlət Universitetinin Hüquq fakültəsinin Cinayət prosesi kafedrasının professoru, hüquq elmləri doktoru M.Qəfərovun və həmin kafedranın dosenti, hüquq elmləri doktoru Ə.Qasımovun rəyini və iş materiallarını araşdırıb müzakirə edərək, Azərbaycan Respublikası Konstitusiya Məhkəməsinin Plenumu

MÜƏYYƏN  ETDİ:

Bakı Apellyasiya Məhkəməsi Azərbaycan Respublikasının Konstitusiya Məhkəməsinə (bundan sonra – Konstitusiya Məhkəməsi) müraciət edərək Azərbaycan Respublikası Cinayət-Prosessual Məcəlləsinin (bundan sonra – Cinayət-Prosessual Məcəllə) 509.1-ci maddəsində nəzərdə tutulmuş hallarda hökmün və ya məhkəmənin digər yekun qərarının icrası qaydasında çıxarılmış məhkəmə qərarlarından zərər çəkmiş şəxslər tərəfindən apellyasiya və ya kassasiya şikayəti verilə bilməsinin mümkünlüyü baxımından həmin Məcəllənin 520.7-ci maddəsinin şərh edilməsini xahiş etmişdir.

Müraciətdə göstərilmişdir ki, Azərbaycan Respublikasının Ədliyyə Nazirliyi Penitensiar Xidmətinin (bundan sonra – Ədliyyə Nazirliyinin Penitensiar Xidməti) 6 saylı cəzaçəkmə müəssisəsində cəza çəkən məhkum İ.İsazadə, onun məntəqə tipli cəzaçəkmə müəssisəsinə keçirilməsinə dair ərizə ilə məhkəməyə müraciət etmişdir.

Bakı şəhəri Nizami Rayon Məhkəməsinin 17 oktyabr 2024-cü il tarixli qərarı ilə məhkumun ərizəsi təmin edilmiş, İ.İsazadə cəzasının qalan müddətini çəkmək üçün məntəqə tipli cəzaçəkmə müəssisəsinə keçirilmişdir.

Həmin qərardan iş üzrə zərər çəkmiş şəxsin nümayəndəsi apellyasiya şikayəti vermiş, məhkumun zərər çəkmiş şəxsə vurduğu ziyanı ödəməməsini əsas gətirərək Bakı şəhəri Nizami Rayon Məhkəməsinin 17 oktyabr 2024-cü il tarixli qərarının ləğv edilməsini xahiş etmişdir.

Müraciətdə qeyd olunur ki, Cinayət-Prosessual Məcəllənin 520.7-ci maddəsinə əsasən, hökmün və ya məhkəmənin digər yekun qərarının icrası qaydasında çıxarılmış məhkəmə qərarından bu Məcəllədə nəzərdə tutulmuş qaydada apellyasiya və ya kassasiya şikayəti yaxud protesti verilə bilər. Bununla belə, məhz zərər çəkmiş şəxsin bu kateqoriyalı işlər üzrə şikayət vermək hüququnun olması qanunvericilikdə birmənalı müəyyən edilmədiyindən qeyd edilən məsələ ilə bağlı şərh verilməsinə zərurət yaranmışdır.

Bakı Apellyasiya Məhkəməsi müraciətdə göstərmişdir ki, təcrübədə mövcud olan bir yanaşmaya görə hökmün və ya məhkəmənin digər yekun qərarının icrası qaydasında çıxarılmış məhkəmə qərarından Cinayət-Prosessual Məcəllədə nəzərdə tutulmuş qaydada zərər çəkmiş şəxs tərəfindən apellyasiya və ya kassasiya şikayəti verilə bilər.

Digər yanaşma isə ondan ibarətdir ki, Cinayət-Prosessual Məcəllənin 520.2-ci maddəsinə görə hökmün və ya məhkəmənin digər yekun qərarının icrası qaydasında məsələlər üzrə məhkəmə iclasında iştirak etmək hüququna məhkum, onun müdafiəçisi, qanuni nümayəndəsi, hökmün və ya məhkəmənin digər yekun qərarının icra edilməsi vəzifəsi üzərinə qoyulmuş müəssisə və ya orqanın nümayəndəsi və prokuror malikdirlər. Həmin şəxslər sırasında zərər çəkmiş şəxs və onun vəkili (nümayəndəsi) göstərilmədiyindən, yəni qanuna görə zərərçəkmiş şəxsin və onun vəkilinin (nümayəndəsinin) belə icraatda iştirak etmək hüququ nəzərdə tutulmadığından, onlar bu qaydada çıxarılmış qərarlardan şikayət vermək hüququna malik deyillər.

Müraciət edən qanunvericiliyin eyni qaydada tətbiqinə nail olmaq, eləcə də hüquqi müəyyənlik prinsipinin tələblərinə əməl edilməsi məqsədi ilə göstərilən normaların şərh edilməsi üçün Konstitusiya Məhkəməsinə müraciət edilməsini zəruri hesab etmişdir.

Konstitusiya Məhkəməsinin Plenumu müraciətlə bağlı aşağıdakıların qeyd edir.

Azərbaycan Respublikası Konstitusiyasının (bundan sonra – Konstitusiya) 60-cı maddəsinin I hissəsinə müvafiq olaraq, hər kəsin hüquq və azadlıqlarının inzibati qaydada və məhkəmədə müdafiəsinə təminat verilir.       

Hüquq və azadlıqların inzibati və məhkəmə təminatı hüququ hər kəsin məhkəməyə müraciət etmək hüququ ilə yanaşı, işinin ədalətli araşdırılmasını, eləcə də hüquq və azadlıqları pozulduğu halda məhkəmə aktlarından qanunvericiliklə müəyyən edilmiş qaydada yuxarı instansiya məhkəmələrinə şikayət vermək hüququnu ehtiva edir.

Konstitusiya Məhkəməsinin Plenumu “Azərbaycan Respublikası Cinayət Məcəlləsinin 71.1-ci maddəsinin şərh edilməsi haqqında” 2010-cu il 13 dekabr tarixli Qərarında vurğulamışdır ki, məhkəməyə müraciət etmək hüququnun əsassız məhdudlaşdırılması və ya nəzərdə tutulmaması son nəticədə Konstitusiyada müdafiəsinə təminat verilən hüquqların bəyanedici xarakter daşıdığına dəlalət etmiş olur.

Nəzərə alınmalıdır ki, məhkəmə müdafiəsi hüququnun vacibliyinə baxmayaraq, o mütləq xarakter daşımır və qanunvericilik tərəfindən müəyyən edilmiş hədlərdə konkret məhdudiyyətlərə məruz qala bilər. Bu hüququn səmərəli həyata keçirilməsinin təmin olunması məqsədilə Cinayət-Prosessual Məcəllədə məhkəmə müdafiəsi hüququna müəyyən məhdudiyyətlər qoyan bir sıra şərtlər (şikayətə və ya protestə dair tələblər, prosessual müddətlər və s.) nəzərdə tutulmuşdur. Belə məhdudlaşdırıcı tədbirlərdən biri də yuxarı instansiya məhkəmələrinə şikayət və ya protest vermək hüququna malik olan şəxslərin dairəsi ilə bağlıdır.

Zərər çəkmiş şəxsin şikayət hüququ ilə bağlı göstərilməlidir ki, Cinayət-Prosessual Məcəllənin 87.6.14-cü maddəsinə görə, zərərçəkmiş şəxs təhqiqatçının, müstəntiqin, prokurorun və ya məhkəmənin qərarlarından və hərəkətlərindən, o cümlədən hökmdən və məhkəmənin digər qərarlarından apellyasiya, kassasiya və ya əlavə kassasiya şikayəti verə bilər.

Həmçinin Cinayət-Prosessual Məcəllənin şərh edilməsi xahiş olunan 520.7-ci maddəsində göstərilmişdir ki, hökmün və ya məhkəmənin digər yekun qərarının icrası qaydasında çıxarılmış məhkəmə qərarından bu Məcəllədə nəzərdə tutulmuş qaydada apellyasiya və ya kassasiya şikayəti yaxud protesti verilə bilər.

Qeyd olunan qanunvericilik normaları ilə zərər çəkmiş şəxsə tanınan şikayət hüququ Cinayət-Prosessual Məcəllənin digər müddəaları vasitəsilə konkretləşdirilmişdir. Belə ki, həmin Məcəllənin 383.1.5-ci maddəsinə əsasən, zərər çəkmiş şəxs (xüsusi ittihamçı) və onun nümayəndəsi zərər çəkmiş şəxsin mənafelərinə aid hissədə apellyasiya şikayəti vermək hüququna malikdir.

Zərər çəkmiş şəxs, onun qanuni nümayəndəsi və ya nümayəndəsi hökmdən yalnız zərər çəkmişə ziyan vurmuş şəxsə və hərəkətlərə aid hissədən kassasiya şikayəti vermək hüququna malikdirlər (Cinayət-Prosessual Məcəllənin 409.4-cü maddəsi).

Göründüyü kimi, qanunverici zərərçəkmişin apellyasiya və kassasiya şikayəti vermək hüququnu məhz qəbul edilən hökmün və ya digər məhkəmə qərarının onun mənafeyinə toxunub-toxunmaması ilə şərtləndirmişdir.

Odur ki, Konstitusiya Məhkəməsinin Plenumu hökmün və ya məhkəmənin digər yekun qərarının icrası qaydasında çıxarılmış məhkəmə qərarının zərərçəkmiş şəxsin mənafelərinə təsir edib-etmədiyinin müəyyənləşdirilməsi üçün Cinayət-Prosessual Məcəllənin 509.1-ci maddəsində nəzərdə tutulmuş halların dairəsinin, cəzanın məqsədlərinin, cəzanın icrası prosesində zərər çəkmişin hüquqi statusu kimi məsələlərin nəzərdən keçirilməsini zəruri hesab edir.

Məhkəmənin hökmü çıxarıldıqdan sonra onun icrası qurtaranadək məhkum edilmiş şəxs aşağıdakı məsələlərə dair ərizə ilə məhkəməyə müraciət etmək hüququna malikdir:

·                cəzanın çəkilməsinin təxirə salınması haqqında;

·                xəstəliyə və ya ittiham hökmünün icrası müddətinin başa çatmasına görə cəza çəkməkdən azad edilməsi haqqında;

·                cəzadan şərti olaraq vaxtından əvvəl azad edilməsi haqqında;

·                cəzanın çəkilməmiş hissəsinin daha yüngül cəza ilə əvəz edilməsi haqqında;

·                cəzaçəkmə və ya tərbiyə müəssisələrinin növünün dəyişdirilməsi haqqında;

·                amnistiyanın tətbiq edilməməsi və ya düzgün tətbiq edilməməsi haqqında;

·                müalicə müəssisəsində saxlanılma vaxtının cəzaçəkmə müddətinə daxil edilməsi haqqında;

·                məhkumluğun vaxtından əvvəl götürülməsi haqqında;

·                bu Məcəllədə nəzərdə tutulmuş digər məsələlər haqqında (Cinayət-Prosessual Məcəllənin 509.1.1–509.1.9-cu maddələri).

Cinayət-Prosessual Məcəllənin 520.2-ci maddəsində hökmün və ya məhkəmənin digər yekun qərarının icrası qaydasında məsələlər üzrə məhkəmə iclasında iştirak etmək hüququna malik şəxslərə məhkum və onun müdafiəçisi və ya qanuni nümayəndəsi, hökmün və ya məhkəmənin digər yekun qərarının icra edilməsi vəzifəsi üzərinə qoyulmuş müəssisə və ya orqanın nümayəndəsi və prokuror aid edilmişdir.

İlk növbədə qeyd olunmalıdır ki, prokuror (dövlət ittihamçısı) və zərər çəkmiş şəxs cinayət prosesində ittiham tərəfinə aid olmaqla yanaşı, müdafiə etdikləri maraqların özünəməxsusluğu ilə fərqlənirlər. Belə ki, zərər çəkmiş şəxs cinayət qanunu ilə nəzərdə tutulmuş əməl nəticəsində birbaşa mənəvi, fiziki və ya maddi ziyana məruz qalan şəxs olduğundan, yəni cinayət əməli nəticəsidə bilavasitə zərər çəkdiyindən, prosesdə iştirakda əsas marağı cinayət törədilməsi nəticəsində pozulmuş bütün hüquqlarının bərpa edilməsindən, ona vurulmuş maddi və mənəvi zərərin ödənilməsindən ibarətdir.

Cinayət prosesində zərər çəkmiş cinayətin açılmasında, iş üzrə həqiqətin müəyyən edilməsində, təqsirləndirilən şəxsin ifşa olunmasında, onun əməlinin düzgün tövsif edilməsində və törədilmiş cinayətə görə ədalətli cəzanın təyin edilməsində maraqlı şəxs olmaqla təqsirləndirilən şəxsə qarşı duran tərəf qismində çıxış edir (Konstitusiya Məhkəməsi Plenumunun “Azərbaycan Respublikası Cinayət-Prosessual Məcəlləsinin 420.3-cü maddəsinə dair” 2002-ci il 19 aprel tarixli Qərarı).

Bu baxımdan öz maraqlarını müdafiə etmək üçün zərər çəkən şəxsə qanunvericiliklə cinayət prosesində ittiham tərəfində iştirak etmək hüququ tanınmışdır.

Dövlət ittihamçısı isə yalnız zərər çəkmiş şəxsin hüquq və qanuni maraqlarını deyil, bütövlükdə cəmiyyət və dövlətin ictimai əhəmiyyət kəsb edən maraqlarını müdafiə edən şəxs kimi çıxış edir. Bu maraq cinayət və cinayət prosessual qanunvericiliyin vəzifələrinin icra edilməsinə, cinayət törətmiş şəxslərin qanunvericiliklə müəyyən edilmiş qaydada məsuliyyətə cəlb edilməsinə və cəzalandırılmasına nail olmaq vasitəsilə cəmiyyətin təhlükəsizliyinin, qanunun aliliyinin təmin olunmasına yönəlmişdir.  

Cəza  ilə bağlı nəzərə alınmalıdır ki, bu, məhkəmə hökmü ilə təyin edilən cinayət-hüquqi xarakterli tədbir olmaqla, məhz ədalətli cəzanın təyini cinayət işləri üzrə ədalət mühakiməsinin məqsədlərinə nail olunmasına xidmət edir.

Azərbaycan Respublikası Cinayət Məcəlləsinin (bundan sonra – Cinayət Məcəlləsi) 41.2-ci maddəsində göstərilmişdir ki, cəza sosial ədalətin bərpası, məhkumun islah edilməsi və həm məhkumlar, həm də başqa şəxslər tərəfindən yeni cinayətlər törədilməsinin qarşısını almaq məqsədi ilə tətbiq edilir.

Cəzanın sosial ədalətin bərpası məqsədi ilə bağlı qeyd edilməlidir ki, cinayət cəmiyyət tərəfindən qəbul edilən dəyərlər sistemini pozan ictimai təhlükəli hərəkət olduğundan bu nəticələri aradan qaldırmaq sosial ədalətin bərpasına xidmət edir. Sosial ədalətin bərpası cəmiyyətin şüurunda hüquq pozuntusunun nəticəsiz qalmayacağına dair inamı formalaşdırmaqla, onun hüquqa olan etimadını gücləndirir, habelə cəmiyyətdə dövlətin cinayət törətmiş şəxsi cəzalandırmağa qadir olmasına dair əminliyi təmin etmiş olur.

Oxşar hüquqi mövqe Konstitusiya Məhkəməsi Plenumunun “Azərbaycan Respublikası Cinayət Məcəlləsinin 46.2, 46.3-cü maddələrinin və Azərbaycan Respublikası Cinayət-Prosessual Məcəlləsinin 346.1.14-cü maddəsinin şərh edilməsinə dair” 2011-ci il 14 noyabr tarixli Qərarında ifadə olunmuşdur.

Cinayət qanunvericiliyində cəzaya münasibətdə sosial ədalətin nədən ibarət olması ilə bağlı ədalət prinsipini və cəzanın təyin edilməsinin ümumi əsaslarını nəzərdə tutan Cinayət Məcəlləsinin 8 və 58-ci maddələrində açıqlanmışdır.

Törədilmiş əməl ilə onun ictimai təhlükəlilik dərəcəsi və xarakteri, onu törədən şəxsin şəxsiyyəti arasında olan proporsionallıq cinayət cəzasının ədalətlilik meyarı kimi çıxış edir. Bu baxımdan o halda “sosial” ədalətin bərpası məqsədinə nail oluna bilər ki, təyin edilmiş cəza zərər çəkənin mənafeləri də nəzərə alınmaqla cinayətin xarakterinə və ictimai təhlükəlilik dərəcəsinə, təqsirkarın şəxsiyyətinə, o cümlədən cəzanı yüngülləşdirən və ağırlaşdıran hallara uyğun olsun və yalnız zərərçəkmiş şəxsdə deyil, bütövlükdə cəmiyyətdə ədalətin bərqərar olduğuna əminlik yaratsın.

Konstitusiya Məhkəməsinin Plenumu qeyd etməyi zəruri hesab edir ki, cəzanın bir-birilə əlaqəli olan üç məqsədindən biri kimi sosial ədalətin bərpası əsasən cəzanın təyin olunması ilə bağlı olsa da, digər iki məqsədinə – məhkumun islah edilməsinə və yeni cinayətlərin törədilməsinin qarşısını alınmasına bilavasitə təyin edilmiş cəzanın icrası prosesində nail olunmağa çalışılır.

Təsadüfi deyildir ki, Azərbaycan Respublikası Cəzaların İcrası Məcəlləsinin (bundan sonra – Cəzaların İcrası Məcəlləsi) 2.1-ci maddəsində həmin Məcəllənin məqsədi kimi məhkumların islah edilməsi, həm məhkumlar, həm də başqa şəxslər tərəfindən yeni cinayətlər törədilməsinin qarşısının alınması müəyyən olunmuşdur.

Cəzanın mühüm məqsədlərindən olan məhkumların islah edilməsi onların törətdikləri əməlin təhlükəliliyini dərk etməsi, gələcəkdə bu cür davranışlardan çəkinməsi və cəmiyyət üçün faydalı bir üzvə çevrilməsi üçün islahedilmə vasitələrinin tətbiqinə yönələn proses olmaqla, cəzaların çəkilməsinin prinsipləri, qayda və şərtləri ilə bağlı məsələlər birbaşa qanunvericiliklə tənzimlənir.

Cəzanın icrası prosesi ilə bağlı olan münasibətlər publik xarakterli olmaqla bir tərəfdən məhkum, digər tərəfdən isə cəzanı və cinayət-hüquqi xarakterli digər tədbirləri icra edən müəssisə və orqanlar arasında yarandığından, cəzanın təyin edildiyi cinayət prosesindən fərqli olaraq onun icrası prosesində zərər çəkmiş şəxsin iştirakı istisna olunur.

Nəzərə alınmalıdır ki, cəzaların icrası qanunvericiliyi qanunçuluq, humanizm, demokratizm, məhkumların və barəsində cinayət-hüquqi tədbirlər tətbiq edilən hüquqi şəxslərin qanun qarşısında bərabərliyi, cəzaların icrasının fərdiləşdirilməsi, məcburetmə tədbirlərindən və məhkumların islah edilmə vasitələrindən məqsədəuyğun istifadə edilməsi, onlarda qanuna itaətin həvəsləndirilməsi və cəzanın islahedici təsirinin artırılması prinsiplərinə əsaslanır (Cəzaların İcrası Məcəlləsinin 7-ci maddəsi).

Məhz bu prinsiplərdən irəli gələrək qanunvericilikdə məhkumların xəstəliyə görə cəza çəkməkdən azad edilməsinin, cəzadan şərti olaraq vaxtından əvvəl azad olunmasının, məhkumluğun vaxtından əvvəl götürülməsinin və s. mümkünlüyü öz əksini tapmış, bu hüquqların həyata keçirilməsinin qayda və şərtləri tənzimlənmişdir.

Qeyd edilməlidir ki, cəzanın icrası prosesi cəzanın qanunauyğun surətdə çəkilməsinə və onun məqsədlərinin həyata keçirilməsinə xidmət etdiyindən, məhkumların hüquqi və sosial reabilitasiyasına yönələn stimullaşdırıcı normaların tətbiqi də dövlət tərəfindən müəyyən olunan cəzanın icra mexanizminin tərkib hissəsini təşkil edir.

Belə tədbirlərin tətbiqi nəinki cəzanın əsas məqsədlərindən biri olan sosial ədalətin bərpa edilməsi məqsədinə xələl gətirmir, əksinə, cəza çəkdiyi müddətdə davranışı, əməyə və təhsilə münasibəti və s. amillər nəzərə alınmaqla islah olunduğunu nümayiş etdirən məhkumlarla, cəzanın icrası qaydalarına və şərtlərinə riayət etməyən, onları pozan şəxslər arasında fərq qoyulması əslində cəzaların icrasının fərdiləşdirilməsi, humanizm prinsiplərinin realizəsinə xidmət etmiş olur.

Göstərilməlidir  ki, yuxarıda qeyd edilən, eləcə də  Cinayət-Prosessual Məcəllənin 509.1-ci maddəsində öz əksini tapan digər məsələlər ilə bağlı məhkəmə iclasında məhkumun iştirak hüququnun tanınması həmin məsələlərin hər birinin həllinin  bilavasitə məhkumun maraqlarına toxunmasından, hökmün və ya məhkəmənin digər yekun qərarının icra edilməsi vəzifəsi üzərinə qoyulmuş müəssisə və ya orqanın nümayəndəsinin iştirak hüququnun tanınması isə sonuncuların icra prosesində birbaşa iştirak etmiş şəxs olmasından irəli gəlirsə, prokurorun belə iştirak hüququ isə dövlət və ictimai maraqların təmin edilməsi zərurətindən irəli gəlir.

Belə ki, cəza dövlət adından çıxarılan məhkəmə qərarı ilə təyin edildiyindən onun qanunauyğun şəkildə icrası, eləcə də cəzaların icrası mexanizminə daxil olan vasitələrin qanuni və əsaslı şəkildə tətbiqi yalnız zərər çəkən şəxsin deyil, bütövlükdə dövlətin və cəmiyyətin marağında olan məsələdir.

Bu maraqların qorunması məqsədilə Cəzaların İcrası Məcəlləsinin 21-ci maddəsində də göstərilmişdir ki, prokurorluğun məhkəmələr tərəfindən təyin edilmiş cəzaların məqsədinə nail olunmasında iştirakı hökmün və ya məhkəmənin digər yekun qərarının icrası qaydasında məsələlərə dair müraciətlərə məhkəmə iclasında baxılarkən cinayət-prosessual qanunvericiliyi ilə müəyyən edilmiş qaydada həyata keçirilir.

Prokurorun qeyd olunan məsələlərin həllində iştirakı cəzanın məqsədlərinin qorunmasına, müvafiq ərizələrə baxılarkən cinayət-prosessual qanunvericiliyin tələblərinə riayət edilməsinə, eləcə də məhkumların hüquqlarının qorunmasına yönəlmişdir.

Müraciətə səbəb olmuş cəzaçəkmə və ya tərbiyə müəssisələrinin növünün dəyişdirilməsi haqqında ərizələrə baxılması məsələsi ilə bağlı qeyd olunmalıdır ki, Cəzaların İcrası Məcəlləsinin 70.1-ci maddəsinə müvafiq olaraq, ömürlük azadlıqdan məhrum etmə növündə cəzaya məhkum olunmuş şəxslər istisna olmaqla, davranışından və əməyə münasibətindən asılı olaraq məhkumlar cəzaçəkmə müəssisəsinin bir növündən digərinə keçirilə bilərlər.

Cəzaçəkmə müəssisəsinin növünün dəyişdirilməsi cəzadan şərti olaraq vaxtından əvvəl azad etmə, cəzanın çəkilməmiş hissəsini daha yüngül cəza növü ilə əvəz etmə kimi məhkumlara tətbiq olunan və onların islah olunmasını təşviq edən həvəsləndirici tədbirdir.

Qeyd olunmalıdır ki, cinayət qanunu ilə müxtəlif növ cəzaçəkmə müəssisələrinin müəyyən edilməsi məhkumların islah edilməsi məqsədinə xidmət edir. Müəyyən müddətə azadlıqdan məhrum etmə cəzasına məhkum olunmuş şəxslər üçün Cinayət Məcəlləsinin 56-cı maddəsində nəzərdə tutulan cəzaçəkmə müəssisələrinin təsnifatı cəmiyyətdə qəbul olunmuş insanın davranışını müəyyən edən normalara məhkumlarda formalaşmış baxışların səhv olduğunu dərk etməyə yönələn fərdi tərbiyə işinin aparılması üçün əlverişli şərait yaradır. Məhkumun ona təyin olunmuş cəzanın və tətbiq olunmuş dövlət məcburiyyət tədbirlərinin əhəmiyyətini dərk etməsi cəzanın məqsədinə nail olmanın əsas şərtlərindən biridir (Konstitusiya Məhkəməsi Plenumunun “Azərbaycan Respublikası Cinayət Məcəlləsinin 56.1.3-cü maddəsinin şərh edilməsinə dair” 2012-ci il 12 yanvar tarixli Qərarı).

Nəzərə alınmalıdır ki, cəzaçəkmə müəssisəsinin növünün dəyişdirilməsi məhkumun cəza müddətində göstərdiyi nümunəvi davranış, islah olunma səviyyəsi və cəmiyyət üçün təhlükə dərəcəsi nəzərə alınmaqla və yalnız cəzanın qanunvericiliklə müəyyən edilmiş müvafiq hissələrini çəkdikdən sonra tətbiq olunur. Sərt rejimli müəssisədən daha yumşaq rejimli müəssisəyə keçid məhkumun sosial adaptasiya prosesini asanlaşdırır və onun reabilitasiyasına kömək edir.

Bu baxımdan, cəzaçəkmə müəssisəsinin növünün ağır rejimli müəssisədən daha yüngül rejimli müəssisəyə dəyişdirilməsi cəzaların icrası qanunvericiliyinin məqsəd və prinsiplərindən irəli gələrək məhkumun islah edilməsi prosesinin tərkib hissəsi olduğundan, zərər çəkmiş şəxsin hüquq və mənafelərinə birbaşa təsir etmir. Odur ki, istər məhkumun öz ərizəsi, istərsə də cəzaçəkmə müəssisəsinin təqdimatı ilə qaldırılan həmin məsələnin məhkəmə tərəfindən həlli zərər çəkmiş şəxsin mövqeyindən asılı olan məsələ kimi qiymətləndirilə bilməz.

Göstərilənlərlə yanaşı, Konstitusiya Məhkəməsinin Plenumu qeyd etməyi vacib hesab edir ki, istər cəzaçəkmə müəssisəsinin növünün dəyişdirilməsi, istərsə də Cinayət-Prosessual Məcəllənin 509-cu maddəsində göstərilən digər məsələlərlə bağlı müraciət və təqdimatlara baxarkən, məhkəmələr onların məzmunu və təqdim edilən materiallarla, cəzaçəkmə müəssisəsinin mülahizəsi ilə kifayətlənməməli, müraciətin (təqdimatın) əsaslılığının yoxlanılması üçün (məhkumun davranışını düzgün qiymətləndirmək, onun tərəfindən yeni cinayətlərin törədilməsi, cəzanın icrasından yayınması riskini müəyyənləşdirmək və s.) bütün prosessual hüquqi imkanlardan istifadə etməlidir.

Qanuni və əsaslı qərarın qəbulunun təmin edilməsi məqsədilə Cinayət-Prosessual Məcəllənin 520.4-cü maddəsində göstərilmişdir ki, məsələ mülki iddiaya aid olduqda, məhkəmə iclasına həmçinin mülki iddiaçı və ya onun nümayəndəsi çağırıla bilər. Hökmün və ya məhkəmənin digər yekun qərarının icrası qaydasında məsələlər üzrə hakim məhkəmə iclasında ifadələri dinləmək, müraciətdə göstərilən halları təsdiq və ya təkzib edən şəxsləri çağırıb dindirmək, müraciətin əsaslılığının yoxlanılması üçün zəruri olan sənəd və maddi sübutlar tələb etmək hüququna malikdir.

Bu baxımdan məsələnin mahiyyəti, cinayətin xarakteri, təqsirkarın şəxsiyyəti və digər halları nəzərə almaqla məhkəmə tərəfindən zərər çəkən şəxsin məhkəmə iclasına çağırılmasının və dindirilməsinin mümkünlüyü istisna edilmir.

Azərbaycan Respublikası Ali Məhkəməsinin Plenumu “Cəzadan şərti olaraq vaxtından əvvəl azad etmə, cəzanın çəkilməmiş hissəsini daha yüngül cəza növü ilə əvəz etmə, cəzaçəkmə müəssisəsinin növünün dəyişdirilməsi və xəstəliyə görə cəzanı çəkməkdən azad etmə ilə bağlı məhkəmə təcrübəsi haqqında” 2010-cu il 8 oktyabr tarixli Qərarının 11-ci bəndində qeyd etmişdir ki, əgər müraciət etmiş məhkum hökmlə zərər çəkmiş şəxsə və ya mülki iddiaçıya müəyyən pul məbləği və ya hər hansı bir əşya ödəməlidirsə, bu halda zərərçəkmiş şəxsin və ya mülki iddiaçının (tələbkarın) məhkəməyə çağırılması da məqsədəmüvafiqdir.

Bununla belə göstərilən hallarda zərərçəkmiş şəxsin (mülki iddiaçının) çağırılıb dindirilməsi sonuncunun mövqeyinin məhkəmə üçün məcburi olması və qəbul ediləcək qərarın zərər çəkən şəxsin mövqeyindən asılı edilməsi kimi başa düşülməməli və nəzərə alınmalıdır ki, belə prosessual hərəkətlər məhkəmə tərəfindən işin hərtərəfli araşdırılmasına və məhkumun davranışının düzgün qiymətləndirilməsinə xidmət edir.

Konstitusiya Məhkəməsinin Plenumu hesab edir ki, Cinayət-Prosessual Məcəllənin 509-cu maddəsi üzrə baxılan məsələlər, bir qayda olaraq, bilavasitə zərərçəkmişin marağına toxunmadığındandır ki, həmin Məcəllənin 520.2-ci maddəsində iclasda iştirak etmək hüququna malik şəxslər sırasında zərər çəkmiş şəxs öz əksini tapmamışdır.

Həmin məsələlərə baxılarkən məhkumlara stimullaşdırıcı tədbirlərin əsassız və qanunsuz tətbiq edilməməsi, cəzanın məqsədinə nail olmaq üçün qanunvericiliklə müəyyən edilmiş bütün qayda və tələblərə riayət olunması ilə bağlı bütövlükdə cəmiyyətin marağının müdafiəsi isə prokurora hökmün və ya məhkəmənin digər yekun qərarının icrası qaydasında icraat üzrə məhkəmə iclaslarında iştirak etmək, öz yekun sözündə məhkəməyə müraciətin təmin və ya rədd edilməsini təklif etmək imkanının yaradılması (Cinayət-Prosessual Məcəllənin 520.6.5-ci maddəsi), eləcə də qəbul edilmiş qərarlardan protest vermək hüququnun tanınması vasitəsilə təmin edilir.

Qeyd olunanlarla yanaşı göstərilməsi zəruridir ki, hökm və ya məhkəmənin digər yekun qərarlarının icrası qaydasında icraat zamanı baxılan müəyyən məsələlərin bilavasitə zərər çəkən şəxsin mənafeyinə toxuna bilməsinin mümkünlüyü də istisna olunmamalıdır.  Məsələn, Cinayət-Prosessual Məcəllənin 511-1.2-ci maddəsinin tələbinə əsasən, məhkumun Cinayət Məcəlləsinin 80-1-ci maddəsinə müvafiq olaraq zərər çəkmiş şəxslə barışmaqla, cinayət nəticəsində vurulmuş ziyanı və ya əldə edilmiş gəliri tamamilə ödəməklə bağlı cəza çəkməkdən azad edilməsi zərər çəkmiş şəxsin və mülki iddiaçının notariat qaydasında təsdiq edilmiş ərizəsi və Cinayət Məcəlləsinin 73-1.2 və 73-2.2-ci maddələri ilə müəyyən edilmiş məbləğin dövlət büdcəsinə ödənilməsini təsdiq edən müvafiq sənəd nəzərə alınmaqla tətbiq edilir. Zərər çəkmiş şəxs və mülki iddiaçının notariat qaydasında təsdiq edilmiş ərizəsi olmadığı hallarda həmin şəxslərin və ya onların qanuni nümayəndələrinin məhkəmə iclasında iştirakı məcburidir.

Eyni zamanda məhkəmə iclasında müraciətlə mənafeyinə toxunulan şəxslər, habelə onların müdafiəçiləri və nümayəndələri iştirak etdikdə, onlara izahat vermək və etirazlarını bildirmək imkanı yaradılması ilə bağlı normalar da bilavasitə qanunvericilikdə öz əksini tapmışdır (Cinayət-Prosessual Məcəllənin 520.6.3-cü maddəsi).

Məhkumun cəzadan azad edilməsinin bilavasitə zərərçəkmişin iradəsinə bağlı olması və onun marağının tam şəkildə ödənilməsindən asılı edilməsi, baxılan məsələnin zərərçəkmiş şəxsə vurulmuş ziyanın ödənilməsinə birbaşa təsir etməsi kimi halların mövcudluğu bu məsələ ilə bağlı qəbul edilən qərarın bilavasitə onun mənafeyinə toxunduğuna dəlalət edir ki, bu hallarda zərər çəkən şəxsə həmin qərardan apellyasiya və kassasiya şikayəti vermək hüququnun inkar edilməsi onun Konstitusiya ilə bəyan edilən məhkəmə müdafiəsi hüququnun pozulması ilə nəticələnərdi.

Göstərilənlərə əsasən Konstitusiya Məhkəməsinin Plenumu aşağıdakı nəticələrə gəlir:

- Cinayət-Prosessual Məcəllənin 520.2-ci maddəsinə və Konstitusiya Məhkəməsi Plenumunun bu Qərarının təsviri-əsaslandırıcı hissəsində əks olunmuş hüquqi mövqelərə əsasən Cinayət-Prosessual Məcəllənin 509.1.1–509.1.8-ci maddələri ilə nəzərdə tutulmuş məsələlərlə bağlı qəbul edilmiş məhkəmə qərarından zərər çəkmiş şəxsin apellyasiya və ya kassasiya şikayəti vermək hüququ istisna edilir;

- Konstitusiyanın 60-cı maddəsindən və Cinayət-Prosessual Məcəllənin 383.1.5, 409.4, 520.7-ci maddələrinin müddəalarından irəli gələrək, hökm və ya məhkəmənin digər yekun qərarlarının icrası qaydasında baxılan məsələlərə dair qəbul edilmiş məhkəmə qərarları yalnız zərər çəkmiş şəxsin mənafelərinə toxunduğu hallarda, zərər çəkmiş şəxs həmin qərarlardan apellyasiya və kassasiya şikayəti vermək hüququna malikdir.

  Azərbaycan Respublikası Konstitusiyasının 130-cu maddəsinin VI hissəsini və “Konstitusiya Məhkəməsi haqqında” Azərbaycan Respublikası Qanununun 60, 62, 63, 65–67 və 69-cu maddələrini rəhbər tutaraq, Azərbaycan Respublikası Konstitusiya Məhkəməsinin Plenumu

QƏRARA  ALDI:

1. Azərbaycan Respublikası Cinayət-Prosessual Məcəlləsinin 520.2 -ci maddəsinə və Konstitusiya Məhkəməsi Plenumunun bu Qərarının təsviri-əsaslandırıcı hissəsində əks olunmuş hüquqi mövqelərə əsasən Azərbaycan Respublikası Cinayət-Prosessual Məcəlləsinin 509.1.1–509.1.8-ci maddələri ilə nəzərdə tutulmuş məsələlərlə bağlı qəbul edilmiş məhkəmə qərarından zərər çəkmiş şəxsin apellyasiya və ya kassasiya şikayəti vermək hüququ istisna edilir.

2. Azərbaycan Respublikası Konstitusiyasının 60-cı maddəsindən və Azərbaycan Respublikası Cinayət-Prosessual Məcəlləsinin 383.1.5, 409.4, 520.7-ci maddələrinin müddəalarından irəli gələrək, hökm və ya məhkəmənin digər yekun qərarlarının icrası qaydasında baxılan məsələlərə dair qəbul edilmiş məhkəmə qərarları yalnız zərər çəkmiş şəxsin mənafelərinə toxunduğu hallarda, zərər çəkmiş şəxs həmin qərarlardan apellyasiya və kassasiya şikayəti vermək hüququna malikdir.

3. Qərar dərc edildiyi gündən qüvvəyə minir.

4. Qərar Azərbaycan Respublikasının rəsmi dövlət qəzetlərində və “Azərbaycan Respublikası Konstitusiya Məhkəməsinin Məlumatı”nda dərc edilsin, habelə Azərbaycan Respublikası Konstitusiya Məhkəməsinin rəsmi internet saytında yerləşdirilsin.

5. Qərar qətidir, heç bir orqan və ya şəxs tərəfindən ləğv edilə, dəyişdirilə və ya rəsmi təfsir edilə bilməz.

Sədr                                                                                              Fərhad Abdullayev