AZƏRBAYCAN RESPUBLİKASI ADINDAN

Azərbaycan Respublikası

Konstitusiya Məhkəməsi Plenumunun

Q Ə R A R I 

Azərbaycan Respublikası Cinayət-Prosessual Məcəlləsinin 100.2.1, 100.3 və 469.4-cü maddələrinin həmin Məcəllənin 65.7, 142.2-ci maddələri və Azərbaycan Respublikası Mülki Prosessual Məcəlləsinin 33-cü fəslinin bəzi normaları ilə əlaqəli şəkildə şərh edilməsinə dair

2 noyabr 2026-cı il                                                                                 Bakı şəhəri

Azərbaycan Respublikası Konstitusiya Məhkəməsinin Plenumu Fərhad Abdullayev (sədr), Humay Əfəndiyeva, Rauf Quliyev, Otari Qvaladze, Fikrət Məmmədov (məruzəçi-hakim), İsa Nəcəfov, Rəşid Rzayev, Fərhad Tutayuk və Xanlar Vəliyevdən ibarət tərkibdə,

məhkəmə katibi Fəraid Əliyevin iştirakı ilə,

Azərbaycan Respublikası Konstitusiyasının 130-cu maddəsinin IV hissəsinə, “Konstitusiya Məhkəməsi haqqında” Azərbaycan Respublikası Qanununun 27.2 və 32-ci maddələrinə və Azərbaycan Respublikası Konstitusiya Məhkəməsinin Daxili Nizamnaməsinin 39-cu maddəsinə müvafiq olaraq, xüsusi konstitusiya icraatının yazılı prosedur qaydasında keçirilən məhkəmə iclasında Azərbaycan Respublikası Prokurorluğunun sorğusu əsasında Azərbaycan Respublikası Cinayət-Prosessual Məcəlləsinin 100.2.1, 100.3 və 469.4-cü maddələrinin həmin Məcəllənin 65.7, 142.2-ci maddələri və Azərbaycan Respublikası Mülki Prosessual Məcəlləsinin 33-cü fəslinin bəzi normaları ilə əlaqəli şəkildə şərh edilməsinə dair konstitusiya işinə baxdı.

İş üzrə hakim F.Məmmədovun məruzəsini, maraqlı subyektlər Azərbaycan Respublikası Prokurorluğunun sorğusunu və Azərbaycan Respublikası Milli Məclisi Aparatının mülahizəsini, Azərbaycan Respublikasının Ali Məhkəməsi, Bakı Apellyasiya Məhkəməsi, Naxçıvan Muxtar Respublikasının Ali Məhkəməsi, Naxçıvan Muxtar Respublikasının Ədliyyə Nazirliyi, Azərbaycan Respublikasının Vəkillər Kollegiyası, Hüquqi Ekspertiza və Qanunvericilik Təşəbbüsləri Mərkəzi tərəfindən təqdim olunmuş mütəxəssis mülahizələrini, ekspertlər Bakı Dövlət Universitetinin Hüquq fakültəsinin Cinayət prosesi kafedrasının müdiri, hüquq elmləri doktoru, professor F.Abbasovanın və həmin kafedranın müəllimi, hüquq üzrə fəlsəfə doktoru L.Məmmədovanın rəyini və iş materiallarını araşdırıb müzakirə edərək, Azərbaycan Respublikası Konstitusiya Məhkəməsinin Plenumu

M Ü Ə Y Y Ə N   E T D İ:

Azərbaycan Respublikasının Prokurorluğu (bundan sonra – Prokurorluq) Azərbaycan Respublikasının Konstitusiya Məhkəməsinə (bundan sonra – Konstitusiya Məhkəməsi) sorğu ilə müraciət edərək Azərbaycan Respublikası Cinayət-Prosessual Məcəlləsinin (bundan sonra – Cinayət-Prosessual Məcəllə) 100.2.1, 100.3 və 469.4-cü maddələrinin həmin Məcəllənin 65.7, 142.2-ci maddələri və Azərbaycan Respublikası Mülki Prosessual Məcəlləsinin (bundan sonra – Mülki Prosessual Məcəllə) “Şəxsin məhdud fəaliyyət qabiliyyətli və ya fəaliyyət qabiliyyəti olmayan hesab edilməsi” adlı 33-cü fəsli ilə əlaqəli şəkildə şərh olunmasını xahiş etmişdir.

Sorğuda göstərilmişdir ki, təcrübədə müşahidə edilən bəzi hallarda, cinayət prosesinin gedişində törədilmiş cinayət nəticəsində sağlamlığını uzunmüddətli itirmiş və buna görə də cinayət prosesində iştirak etmək, hüquqlarını sərbəst şəkildə həyata keçirmək və ya nümayəndəsini seçmək imkanlarından məhrum olmuş (məsələn, komatoz vəziyyətə düşmüş, iflic olmuş, nitq və hərəkət qabiliyyətini itirmiş və s.) şəxslər müvafiq ekspertiza rəyinə uyğun olaraq psixi vəziyyətinə görə hərəkətlərinin mənasını dərk etmək və onları şüurlu idarə etmək iqtidarına malik olmadığından onların fəaliyyət qabiliyyəti olmayan hesab edilməsi və cinayət prosesi daxilində qanuni nümayəndə vasitəsilə hüquqlarının həyata keçirilməsi zərurəti yaranır. Lakin mülki prosessual qanunvericilikdən fərqli olaraq, cinayət-prosessual qanunvericiliyində şəxslərin fəaliyyət qabiliyyəti olmayan hesab edilməsinin prosedur qaydaları, bununla bağlı müraciətin kim tərəfindən edilməsi, müraciətə hansı məhkəmə tərəfindən nə qədər müddətdə baxılması, həmin qərardan şikayət verilməsi və digər hallar tənzimlənmədiyindən məsələnin necə həll edilməli olduğu ilə bağlı qeyri-müəyyənlik yaranır.

Prokurorluq qeyd etmişdir ki, Cinayət-Prosessual Məcəllənin yalnız 469.4-cü maddəsində barəsində tibbi xarakterli məcburi tədbirlərin tətbiq edilməsi üzrə iş başlanmış şəxsin öz psixi vəziyyətinə görə iş üzrə icraatda iştirak edə bilmədiyi halda, müstəntiqin, ibtidai araşdırmaya prosessual rəhbərliyi həyata keçirən prokurorun bu barədə protokol tərtib etməsi və həmin protokolun müvafiq şəxsin prosessual fəaliyyət qabiliyyəti olmayan hesab edilməsi barədə məsələnin həlli üçün hakimə göndərilməsi göstərilmişdir.

İstinad olunan normada da aidiyyət üzrə hansı məhkəmənin nəzərdə tutulması dəqiq müəyyən edilmədiyindən, təcrübədə bununla bağlı məsələnin həllinə dair müxtəlif yanaşmalar mövcuddur. Anlaqsız vəziyyətdə cinayət törətmiş şəxslər barəsində tibbi xarakterli məcburi tədbirlərin tətbiq edilməsi üzrə başlanmış icraatların təhlili göstərir ki, təqsirləndirilən şəxslərin fəaliyyət qabiliyyəti olmayan hesab edilməsi üçün müstəntiqlər tərəfindən tərtib edilmiş protokollar qərar qəbul edilməsi üçün ibtidai araşdırmanın aparıldığı yer üzrə fəaliyyət göstərən birinci instansiya məhkəmələrinə göndərilir və həmin məhkəmələr tərəfindən müvafiq qərarlar qəbul edilir. Lakin zərərçəkmiş şəxsin fəaliyyət qabiliyyəti olmayan hesab edilməsi üçün bəzi hallarda fərqli yanaşma tətbiq edilir. Belə ki, bu zaman onun ailə üzvü şəxsin mülki qaydada fəaliyyət qabiliyyəti olmayan hesab edilməsi üçün məhkəməyə müraciət edir və məhkəmə tərəfindən müvafiq qətnamə qəbul edildikdən sonra istintaq orqanı tərəfindən qanunvericilikdə nəzərdə tutulmuş şəxslərdən biri zərərçəkmiş şəxsin qanuni nümayəndəsi qismində tanınır.  

Qeyd edilənlərə əsasən sorğuverən hesab etmişdir ki, hüquq tətbiqetmə təcrübəsindəki ziddiyyətlərin aradan qaldırılması, cinayət-prosessual normaların eyni qaydada tətbiqinin və  hüquqi müəyyənlik prinsipinin təmin edilməsi məqsədilə aşağıdakı məsələlərin aydınlaşdırılması üçün göstərilən normaların əlaqəli şəkildə şərh edilməsinə zərurət yaranmışdır:

·    Cinayət-Prosessual Məcəllənin 100.2.1-ci maddəsində nəzərdə tutulmuş “Azərbaycan Respublikasının qanunvericiliyinə uyğun olaraq fəaliyyət qabiliyyəti olmayan hesab edilmiş şəxs” müddəasının özündə nəyi ehtiva etməsi;

·    mülki iş üzrə şəxsin fəaliyyət qabiliyyəti olmayan hesab edilməsi barədə məhkəmənin qanuni qüvvəyə minmiş qərarının cinayət prosesində şəxs barəsində qanuni nümayəndə təyin edilməsi üçün əsas təşkil edib-etməməsi;

·     cinayət prosesində şəxsin fəaliyyət qabiliyyəti olmayan hesab edilməsinin prosessual əsasları və prosedur qaydalarının nədən ibarət olması.

Konstitusiya Məhkəməsinin Plenumu sorğu ilə əlaqədar aşağıdakıların qeyd olunmasını zəruri hesab edir.

Azərbaycan Respublikası Konstitusiyasının (bundan sonra – Konstitusiya) 26-cı maddəsinə əsasən hər kəsin qanunla qadağan olunmayan üsul və vasitələrlə öz hüquqlarını və azadlıqlarını müdafiə etmək hüququ vardır. Dövlət hər kəsin hüquqlarının və azadlıqlarının müdafiəsinə təminat verir.

Hər kəsin hüquq və azadlıqlarının inzibati qaydada və məhkəmədə müdafiəsinə təminat verilir. Cinayət, habelə hakimiyyətdən sui-istifadə nəticəsində zərər çəkmiş şəxsin hüquqları qanunla qorunur. Zərər çəkmiş şəxsin ədalət mühakiməsinin həyata keçirilməsində iştirak etmək və ona vurulmuş zərərin ödənilməsini tələb etmək hüququ vardır (Konstitusiyanın 60-cı maddəsinin I hissəsi və 68-ci maddəsinin II hissəsi).

Məhkəmə müdafiəsi təminatı insan və vətəndaş hüquq və azadlıqlarının qorunmasında fundamental institut kimi çıxış edir. Bu hüququn realizəsi pozulmuş hüquq və azadlıqların qanunvericilikdə nəzərdə tutulmuş qaydada səmərəli müdafiə olunmasını və ədalətli məhkəmə araşdırmasının həyata keçirilməsini şərtləndirir (Konstitusiya Məhkəməsi Plenumunun “Azərbaycan Respublikası Konstitusiyasının 132-ci maddəsinin I hissəsi baxımından Azərbaycan Respublikası Cinayət-Prosessual Məcəlləsinin 420-ci maddəsinin həmin Məcəllənin 65.1, 142.1 və 397-ci maddələri ilə əlaqəli şəkildə şərh edilməsinə dair” 2026-cı il 24 iyun tarixli Qərarı).

Qeyd olunan konstitusion təminatlar şəxsin pozulmuş hüquq və azadlıqlarının real və səmərəli şəkildə müdafiə və bərpa olunmasını təmin edən zəruri hüquqi mexanizmlərin mövcudluğunu şərtləndirir. Bu hüquqların effektiv şəkildə həyata keçirilməsini təmin etmək üçün cinayət prosesi və məhkəmə icraatı elə təşkil edilməlidir ki, şəxs prosesdə yalnız formal iştirakçı kimi çıxış etməsin, öz hüquq və qanuni mənafelərini faktiki olaraq həyata keçirə və müdafiə edə bilsin.

Odur ki, əqli və psixi pozuntuları olan şəxslər də daxil olmaqla öz hüquq və qanuni mənafelərini müstəqil və effektiv şəkildə müdafiə etmək imkanları məhdud şəxslər üçün əlavə təminatların yaradılması onların cinayət prosesində digərlərilə bərabər qaydada iştirakının təmin olunması baxımından xüsusi əhəmiyyət kəsb edir.

Cinayət-prosessual qanunvericiliyində nəzərdə tutulmuş qanuni nümayəndə institutu da yaşı və ya psixi vəziyyəti ilə əlaqədar cinayət prosesində müstəqil şəkildə mürəkkəb prosessual hüquqları həyata keçirmək və vəzifələri icra etmək qabiliyyətindən məhrum olan şəxslərin cinayət prosesində real müdafiəsini təmin edən prosessual mexanizmlərdən biridir.

Belə ki, qanuni nümayəndə fəaliyyət qabiliyyəti olmayan və ya məhdud fəaliyyət qabiliyyətli zərər çəkmiş şəxsə, mülki iddiaçıya, şübhəli, yaxud təqsirləndirilən şəxsə, habelə mülki cavabdehə təyin olunur (Cinayət-Prosessual Məcəllənin 101.1-ci maddəsi).

Cinayət prosesinin iştirakçıları cinayət-prosessual fəaliyyət qabiliyyətinə görə tam fəaliyyət qabiliyyətli, məhdud fəaliyyət qabiliyyətli və fəaliyyət qabiliyyəti olmayan şəxslər olmaqla üç qrupa bölünür.

Fəaliyyət qabiliyyəti olmayanlardan başqa cinayət prosesinin bütün yetkinlik yaşına çatmış iştirakçıları tam prosessual fəaliyyət qabiliyyətinə, 14 yaşdan 18 yaşadək olan zərər çəkmiş şəxs, mülki iddiaçı, şübhəli və ya təqsirləndirilən şəxs və mülki cavabdeh  məhdud fəaliyyət qabiliyyətinə malikdir (Cinayət-Prosessual Məcəllənin 100.1 və 100.4-cü maddələri).

Aşağıdakı şəxslər isə cinayət prosesində fəaliyyət qabiliyyəti olmayanlar hesab edilirlər:

·      Azərbaycan Respublikasının qanunvericiliyinə uyğun olaraq fəaliyyət qabiliyyəti olmayan hesab edilmiş şəxs;

·     14 yaşına çatmamış zərər çəkmiş şəxs, mülki iddiaçı, şübhəli və ya təqsirləndirilən şəxs, yaxud mülki cavabdeh (Cinayət-Prosessual Məcəllənin 100.2.1 və 100.2.2-ci maddələri).

Bununla yanaşı, Cinayət-Prosessual Məcəllənin 100.3-cü maddəsində göstərilmişdir ki, ruhi xəstəlik, müvəqqəti ruhi pozuntu və ya əqli gerilik nəticəsində öz hüquqlarını və vəzifələrini müstəqil həyata keçirmək qabiliyyətinə malik olmayan zərər çəkmiş şəxsi, mülki iddiaçını, şübhəli və ya təqsirləndirilən şəxsi, yaxud mülki cavabdehi məhkəmə cinayət-prosessual qaydada fəaliyyət qabiliyyəti olmayan şəxs hesab edə bilər. Məhkəmə öz hüquqlarını və vəzifələrini yenidən müstəqil həyata keçirmək qabiliyyəti əldə etmiş göstərilən şəxsin cinayət-prosessual fəaliyyət qabiliyyətini bərpa edir.

Konstitusiya Məhkəməsinin Plenumu sorğuda qaldırılan məsələlərin düzgün həlli məqsədilə fəaliyyət qabiliyyəti və cinayət-prosessual fəaliyyət qabiliyyəti anlayışlarının məzmununa, habelə onların qarşılıqlı əlaqəsinə aydınlıq gətirilməsini vacib hesab edir.

Hüquq nəzəriyyəsinə görə fəaliyyət qabiliyyəti şəxsin öz hərəkətləri ilə subyektiv hüquq və vəzifələr əldə etmək, onları həyata keçirmək və onlara xitam vermək qabiliyyətini ifadə edir. Hüquq və vəzifələrə malik olmaq qabiliyyətindən (hüquq qabiliyyətindən) fərqli olaraq, fəaliyyət qabiliyyəti şəxsin davranışını şüurlu şəkildə idarə edərək və həmin davranışın hüquqi nəticələrini dərk edərək hüquqi münasibətlərdə müstəqil iştirak etmək bacarığını nəzərdə tutur.

Prosessual fəaliyyət qabiliyyəti ilə bağlı nəzərə alınmalıdır ki, bu anlayış ümumilikdə fəaliyyət qabiliyyəti anlayışının tərkib hissəsi olmaqla, ona nisbətdə daha məhdud məzmun ifadə edir. Prosessual fəaliyyət qabiliyyəti şəxsin öz prosessual hüquqlarını şəxsən həyata keçirmək və prosessual vəzifələrini icra etmək qabiliyyətidir. Qanunvericilikdə prosessual fəaliyyət qabiliyyəti anlayışının ümumi tərifi verilməsə də, ayrı-ayrı sahəvi normativ aktlarda, eləcə də Cinayət-Prosessual Məcəllənin 100-cü maddəsində bu məsələ ilə bağlı tənzimləmə aparılmışdır. Belə ki, Mülki Prosessual Məcəllədə mülki prosessual fəaliyyət qabiliyyətinə öz fəaliyyəti ilə məhkəmədə hüquqlarını həyata keçirmək və vəzifələrini yerinə yetirmək, işin aparılmasını nümayəndəyə tapşırmaq qabiliyyəti kimi (49.1-ci maddə), Azərbaycan Respublikası İnzibati Prosessual Məcəlləsində (bundan sonra – İnzibati Prosessual Məcəllə) isə inzibati məhkəmə icraatında prosessual hərəkətləri etmək hüququ (26.1-ci maddə) kimi izah verilmişdir.

Cinayət-prosessual fəaliyyət qabiliyyətinə gəldikdə isə bu, müstəsna olaraq cinayət prosesinin məqsədləri üçün müəyyən edilən, yalnız cinayət prosesi ilə məhdudlaşan sahəvi anlayış olmaqla, cinayət prosesinin müəyyən iştirakçılarının (şübhəli şəxsin, təqsirləndirilən şəxsin, mülki cavabdehin, zərər çəkmiş şəxsin, mülki iddiaçının) malik olduğu hüquqları müstəqil şəkildə həyata keçirmək və üzərinə düşən vəzifələri yerinə yetirmək qabiliyyətini nəzərdə tutur.

Cinayət-Prosessual Məcəllənin 100.2.1-ci maddəsində göstərilən “Azərbaycan Respublikasının qanunvericiliyinə uyğun olaraq fəaliyyət qabiliyyəti olmayan hesab edilmiş şəxs” anlayışına aydınlıq gətirilməsi üçün, ilk növbədə, bu məsələnin hansı normativ hüquqi aktlarla tənzimləndiyi nəzərdən keçirilməlidir ki, bu da şəxsin fəaliyyət qabiliyyəti olmayan hesab edilməsinin hüquqi əsaslarını və prosedur qaydalarını müəyyən edən mülki və mülki prosessual qanunvericiliklərdir.

Azərbaycan Respublikası Mülki Məcəlləsinin (bundan sonra – Mülki Məcəllə) 28.1-ci maddəsinə əsasən fiziki şəxsin mülki hüquq fəaliyyət qabiliyyəti şəxsin öz hərəkətləri ilə mülki hüquqlar əldə etmək və həyata keçirmək, özü üçün mülki vəzifələr yaratmaq və icra etmək qabiliyyətidir. Ağıl zəifliyi və ya ruhi xəstəlik nəticəsində öz hərəkətlərinin mənasını başa düşməyən və ya öz hərəkətlərinə rəhbərlik edə bilməyən şəxslər də məhkəmə tərəfindən fəaliyyət qabiliyyəti olmayan sayıla bilər. Onlar üzərində qəyyumluq müəyyənləşdirilir (Mülki Məcəllənin 28.8-ci maddəsi). Bunun prosedur qaydası isə Mülki Prosessual Məcəllənin 33-cü fəsli ilə ətraflı şəkildə tənzimlənmişdir.

Qeyd edilən normalardan göründüyü kimi, şəxsin fəaliyyət qabiliyyəti olmayan hesab edilməsi üçün əsas onun öz hərəkətlərinin mənasını başa düşməməsi, yaxud öz hərəkətlərinə rəhbərlik edə bilməməsidir. Belə şəxslər isə qanunvericiliklə nəzərdə tutulmuş şərtlər daxilində nəinki prosessual hüquqlar, maddi hüquqlar baxımından da fəaliyyət qabiliyyəti olmayan hesab edilirlər.

Mülki Məcəllənin 28.8-ci maddəsi ilə müəyyən olunmuş əsaslarla fəaliyyət qabiliyyəti olmayan hesab edilmənin hüquqi nəticələri isə bir sıra digər hüquq sahələrində də tanınır. Məsələn, İnzibati Prosessual Məcəllənin 26.1-ci maddəsinə görə mülki hüquq normalarına uyğun olaraq tam fəaliyyət qabiliyyətli sayılan şəxslər inzibati məhkəmə icraatında prosessual hərəkətləri etmək hüququna malikdirlər. Fəaliyyət qabiliyyəti olmayan şəxslər inzibati məhkəmə icraatında Mülki Prosessual Məcəllənin müvafiq müddəalarına uyğun olaraq təmsil olunurlar (26.3-cü maddə). Azərbaycan Respublikası İnzibati Xətalar Məcəlləsinin 63.1-ci maddəsinə əsasən barəsində inzibati xəta haqqında iş üzrə icraat aparılan fiziki şəxs və ya zərər çəkmiş şəxs yetkinlik yaşına çatmadıqda, yaxud fəaliyyət qabiliyyəti olmadıqda və ya məhdud fəaliyyət qabiliyyətli olduqda, həmin şəxslərin mənafeyini onların qanuni nümayəndələri təmsil edir.

Sadalanan normaların tələblərindən göründüyü kimi, qanunverici şəxsin mülki icraat qaydasında fəaliyyət qabiliyyəti olmayan hesab edilməsini onun ümumi hüquqi statusuna təsir edən mexanizm kimi müəyyən edir. Qeyd edilən məcəllələrdə şəxsin fəaliyyət qabiliyyəti olmayan hesab edilməsinin fərqli halları, şərtləri və qaydaları nəzərdə tutulmadığından, mülki hüquq normalarına əsasən fəaliyyət qabiliyyəti olmayan hesab edilmə müvafiq icraatlarda şəxslərə qanuni nümayəndə təyin olunması üçün hüquqi əsas yaradır.

Cinayət-Prosessual Məcəllənin bir sıra müddəaları oxşar yanaşmanın cinayət prosesində də tətbiq olunduğuna dəlalət edir. Belə ki, həmin Məcəllənin 92.4.8-ci maddəsinə müvafiq olaraq bu Məcəllənin 92.3.13-cü maddəsində nəzərdə tutulmuş halda şübhəli və ya təqsirləndirilən şəxsin mülki mühakimə icraatı qaydasında fəaliyyət qabiliyyəti olmadığı təsdiq edilərkən və ya cinayət mühakimə icraatı qaydasında fəaliyyət qabiliyyəti olmadığı müəyyən edilərkən müdafiəçinin iştirakı təmin olunur. Bu normadan göründüyü kimi, şəxsin mülki hüquq normalarına əsasən və mülki prosessual qanunvericiliklə müəyyən edilmiş qaydada fəaliyyət qabiliyyəti olmayan hesab edilməsi cinayət prosesində müvafiq hüquqi nəticələr doğurur.

 Belə yanaşma onunla izah oluna bilər ki, şəxsin mülki prosessual qaydada fəaliyyət qabiliyyəti olmayan hesab edilməsi psixi və ya əqli qüsurunun dərəcəsinə görə onun hüquqi nəticə doğuran davranışlarının mahiyyətini dərk etmək və onları idarə etmək qabiliyyətinə malik olmadığı faktını təsdiq edir. Bu halda həmin şəxsin təkcə mülki hüquqi münasibətlərdə və mülki icraatda deyil, öz hüquqlarını və qanuni maraqlarını şüurlu və sərbəst şəkildə müdafiə etməyi tələb edən cinayət prosesində də eyni çətinliklərlə üzləşəcəyi məntiqi nəticə kimi qəbul olunur.

  Mülki iş üzrə şəxsin fəaliyyət qabiliyyəti olmayan hesab edilməsi barədə məhkəmənin qanuni qüvvəyə minmiş qərarının cinayət prosesində həmin şəxs üçün hüquqi nəticələr yaratması məsələsi sorğu verən tərəfindən məhz preyudisiallıqla bağlı qanunvericilik normaları ilə əlaqəli şəkildə qaldırılsa da, Konstitusiya Məhkəməsinin Plenumu qeyd etməyi zəruri hesab edir ki, bu məsələyə preyudisiallıq baxımından deyil, bilavasitə Cinayət-Prosessual Məcəllənin 100.2.1-ci maddəsi baxımından yanaşılmalıdır.

  Belə ki, həmin Məcəllənin preyudisiallıqla bağlı 65.7 və 142.2-ci maddələrinin məzmununa əsasən mülki iş üzrə qanuni qüvvəyə minmiş məhkəmənin qərarı cinayət işi üzrə icraatda təhqiqatçı, müstəntiq, prokuror və ya məhkəməyə yalnız hadisənin yaxud hərəkətin olub-olmaması hissəsində məcburidir. Sahələrarası preyudisiyanı müəyyən edən bu normalara görə mülki işlər üzrə qanuni qüvvəyə minmiş qərarların cinayət prosesini həyata keçirən orqanlar üçün məcburiliyi yalnız hadisənin, yaxud hərəkətin olub-olmaması halı ilə məhdudlaşdırılır. Şəxsin fəaliyyət qabiliyyəti isə hadisə və ya ayrıca götürülmüş hərəkət deyil, onun hüquqi vəziyyəti ilə bağlı məsələdir. Mülki prosessual qanunvericilikdə xüsusi icraat qaydasında baxılan bu məsələ tərəflər arasındakı mübahisənin həllinə deyil, şəxsin hüquqi statusu ilə bağlı artıq mövcud olan bir faktın məhkəmə tərəfindən təsdiqinə yönəlir. Konstitusiya Məhkəməsinin Plenumu “Azərbaycan Respublikası Mülki Məcəlləsinin 337, 339.6, 346.1 və 354-cü maddələrinin əlaqəli şəkildə şərh edilməsinə dair” 2021-ci il 2 aprel tarixli Qərarında vurğulamışdır ki, 7 yaşından yuxarı yaşda olan fiziki şəxslərin fəaliyyət qabiliyyətsizliyi məhkəmənin qərarı nəticəsində deyil, onun daimi anlaqsızlığı səbəbindən olur. Bu kimi hallarda məhkəmənin qərarı hüquqi faktın (mülki hüquq fəaliyyət qabiliyyətinin olmaması faktının) təsdiqi rolunu oynayaraq, şəxsin anlaqsızlığının açıqlanmasını təmin etmək məqsədi daşıyır.

Bu baxımdan, qanunvericinin Cinayət-Prosessual Məcəllənin 100.2.1-ci maddəsində “Azərbaycan Respublikasının qanunvericiliyinə uyğun olaraq” ifadəsindən istifadə etməsi şəxsin mülki və mülki prosessual qanunvericilik əsasında müəyyən edilmiş fəaliyyət qabiliyyətinin olmaması ilə bağlı hüquqi statusunun cinayət prosesində də tanınmasını təmin etmək məqsədi daşıyır. Həmin ifadə mülki və mülki prosessual qanunvericiliyi də əhatə etdiyindən, mülki icraat qaydasında qəbul edilmiş müvafiq məhkəmə qərarının cinayət prosesində tanınmasının hüquqi əsasını da preyudisiallıqla bağlı müddəalar deyil, məhz bu norma təşkil edir.  

Bu yanaşma, bir tərəfdən şəxsin hüquqi statusu ilə bağlı hüquqi müəyyənliyin təmin edilməsinə, digər tərəfdən isə prosessual qənaətə xidmət etməklə belə şəxslərin hüquqlarının operativ və effektiv müdafiəsinin təmin olunmasına şərait yaradır.

Göstərilənləri nəzərə alaraq Konstitusiya Məhkəməsinin Plenumu hesab edir ki, cinayət işi üzrə icraat başlanana qədər və ya icraatın gedişində şəxsin mülki qanunvericilikdə nəzərdə tutulmuş əsaslarla və mülki prosessual qanunvericiliklə müəyyən edilmiş qaydada fəaliyyət qabiliyyəti olmayan hesab edilməsi barədə  məhkəmənin qanuni qüvvəyə minmiş və ləğv edilməmiş qətnaməsi mövcuddursa, habelə o, sonradan məhkəmə tərəfindən fəaliyyət qabiliyyətli hesab edilməmişdirsə, belə məhkəmə aktı cinayət prosesini həyata keçirən orqan tərəfindən həmin şəxsə qanuni nümayəndə təyin edilməsi üçün əsas təşkil edir.

Göstərilənlərin davamı olaraq Konstitusiya Məhkəməsinin Plenumu Cinayət-Prosessual Məcəllənin 100.3-cü maddəsi ilə bağlı qeyd etməyi vacib hesab edir ki, həmin normadakı tənzimetmə şəxsin fəaliyyət qabiliyyəti olmayan hesab edilməsinə dair mülki icraat qaydasında qəbul edilmiş məhkəmə qətnaməsi mövcud olmadığı hallara aiddir. Bu, məhz onunla bağlıdır ki, cinayət prosesində bu və ya başqa prosessual statusda iştirak edən, ruhi pozuntusu və ya xəstəliyi olan şəxslərin fəaliyyət qabiliyyətinə dair məsələ mülki məhkəmə icraatı qaydasında yoxlanılmamış ola, əqli və ya psixi vəziyyətinə görə onların müstəqil şəkildə cinayət mühakimə icraatında hüquqları həyata keçirmək və vəzifələri daşımaq qabiliyyəti ağlabatanlıqla şübhə altına alına və müstəsna olaraq cinayət prosesində fəaliyyət qabiliyyəti olmayan hesab edilməsi məqsədilə məhkəməyə müraciət edilməsinə zərurət yarana bilər.

Bununla belə, Cinayət-Prosessual Məcəllənin 100.3-cü maddəsi şəxsin ümumi fəaliyyət qabiliyyətinin deyil, cinayət mühakimə icraatının məqsəd və vəzifələri baxımından yalnız cinayət-prosessual fəaliyyət qabiliyyətinin hissəvi məhdudlaşdırılmasını nəzərdə tutur.

Cinayət-prosessual qanunvericiliyində əks olunmuş belə tənzimləmə bu sahədə mövcud olan beynəlxalq hüquqi sənədlərin tələbləri ilə də uzlaşır. Belə ki, Avropa Şurası Nazirlər Komitəsinin “Fəaliyyət qabiliyyəti olmayan yetkin şəxslərin hüquqi müdafiəsinin prinsiplərinə dair” 1999-cu il 23 fevral tarixli R (99) 4 saylı Tövsiyəsinin “fəaliyyət qabiliyyətinin maksimum dərəcədə qorunması” adlanan 3-cü prinsipinə görə qanunvericilik sistemi, mümkün olduğu qədər, fəaliyyət qabiliyyətinin müxtəlif dərəcələrinin mövcud ola biləcəyini və fəaliyyət qabiliyyətinin zaman keçdikcə dəyişə biləcəyini nəzərə almalıdır. Buna uyğun olaraq, mühafizə tədbiri avtomatik şəkildə fəaliyyət qabiliyyətinin tamamilə aradan qaldırılması ilə nəticələnməməlidir. Bununla belə, aidiyyəti şəxsin müdafiəsi üçün zəruri olduğu sübuta yetirildikdə, fəaliyyət qabiliyyətinin məhdudlaşdırılmasına yol verilməlidir.

Göründüyü kimi, şəxsin fəaliyyət qabiliyyətinin mümkün qədər qorunması əsas prinsip kimi qəbul edilir. Bu yanaşma şəxsin psixi pozuntusunun xarakteri və dərəcəsinin onun müxtəlif hüquq və vəzifələrini müstəqil həyata keçirmək imkanlarına fərqli təsir göstərə bilməsi ilə əlaqəlidir. Belə ki, psixi və əqli vəziyyətinin xarakteri və ağırlıq dərəcəsi şəxsin xırda məişət əqdlərini bağlamaq və digər sadə hərəkətləri müstəqil şəkildə icra etmək qabiliyyətini istisna etməsə də, mürəkkəb prosessual hərəkətlərin müstəqil həyata keçirilməsi və prosesdə səmərəli iştirakı üçün maneə yarada bilər. Bu baxımdan, şəxsin fəaliyyət qabiliyyəti ilə bağlı məsələnin həllində mütənasibliyin təmin edilməsi, bir tərəfdən, fəaliyyət qabiliyyətinin zərurətdən artıq məhdudlaşdırılmamasına, digər tərəfdən isə ehtiyac yarandığı hallarda şəxsə zəruri dəstəyin təmin olunmasına imkan yaradır.

O da nəzərə alınmalıdır ki, Mülki Məcəllədən fərqli olaraq, Cinayət-Prosessual Məcəllədə şəxsin fəaliyyət qabiliyyəti olmayan hesab edilməsinin əsasları sırasında ruhi xəstəliklə yanaşı müvəqqəti ruhi pozuntu da ayrıca nəzərdə tutulmuşdur. Yəni, cinayət-prosessual qanunvericiliyi şəxsin prosessual fəaliyyət qabiliyyətinin müəyyən edilməsində psixi pozuntunun müvəqqəti xarakter daşımasını da nəzərə alınmalı hal kimi müəyyən edir. Bu isə mülki hüquq münasibətlərində, bir qayda olaraq, daha davamlı xarakter daşıyan fəaliyyət qabiliyyətinin olmaması ilə yanaşı, cinayət prosesi çərçivəsində şəxsin psixi vəziyyətində yaranan və ya mövcud olan müvəqqəti pozuntunun onun prosessual hüquq və vəzifələrini həyata keçirməsinə təsir etdiyi hallarda da müvafiq hüquqi təminatların tətbiqinə imkan verir.

Həmçinin psixi vəziyyət dinamik xarakter daşıdığından qanunvericilikdə zərər çəkmiş şəxsin, mülki iddiaçının, şübhəli və ya təqsirləndirilən şəxsin, habelə mülki cavabdehin cinayət-prosessual fəaliyyət qabiliyyətinin məhz cinayət prosesi üzrə icraatın həyata keçirildiyi an üçün müəyyən edilməli olduğu göstərilmişdir (Cinayət-Prosessual Məcəllənin 100.5-ci maddəsi).

Sorğuda istinad edilən Cinayət-Prosessual Məcəllənin 469.4-cü maddəsi ilə bağlı göstərilməlidir ki, həmin maddəyə əsasən barəsində tibbi xarakterli məcburi tədbirlərin tətbiq edilməsi üzrə iş başlanmış şəxs öz psixi vəziyyətinə görə iş üzrә icraatda iştirak edə bilmədikdə, müstəntiq, ibtidai araşdırmaya prosessual rəhbərliyi həyata keçirən prokuror bu barədə protokol tərtib edir və həmin protokol müvafiq şəxsin prosessual fəaliyyət qabiliyyəti olmayan hesab edilməsi barədə məsələnin həlli üçün hakimə göndərilir.

Konstitusiya Məhkəməsinin Plenumu qeyd edir ki, göstərilən maddə barəsində tibbi xarakterli məcburi tədbirlərin tətbiq edilməsi üzrə iş başlanmış şəxslə bağlı olsa da, mahiyyət etibarilə həmin şəxsin cinayət-prosessual hüquq və vəzifələrini müstəqil həyata keçirmək imkanının olub-olmamasının müəyyən edilməsi qaydasını tənzimləyir. Bu baxımdan, Cinayət-Prosessual Məcəllənin 469.4-cü maddəsində nəzərdə tutulan hüquqi prosedur ayrıca hüquqi institut deyil, 100.3-cü maddə ilə müəyyən edilmiş, şəxsin prosessual fəaliyyət qabiliyyətinin olmamasını tənzimləyən institutun tibbi xarakterli məcburi tədbirlərin tətbiq edilməsi üzrə icraatdakı xüsusi təzahürüdür.

Qeyd edilənlərə əsasən cinayət prosesinin müvafiq iştirakçılarının cinayət-prosessual fəaliyyət qabiliyyəti olmayan hesab edilməsinin məqsədi onların cinayət prosesində iştirakını əngəlləmək üçün prosessual mexanizm yaratmaq deyil, hüquqlarının qanuni nümayəndə və zəruri hallarda müdafiəçi vasitəsilə səmərəli həyata keçirilməsinə şərait yaratmaqdır. Psixi vəziyyətlə bağlı pozuntular şəxsin öz hüquqlarını müstəqil həyata keçirməsini qeyri-mümkün edəcək həddə olduğu halda, bu faktın məhkəmə qərarı ilə təsdiqlənməsi və şəxsin prosessual fəaliyyət qabiliyyəti olmayan hesab edilməsi məsələsi meydana gələ bilər.

Beləliklə, Cinayət-Prosessual Məcəllənin 100.3-cü maddəsi mülki icraat qaydasında fəaliyyət qabiliyyətsizliyi təsdiq olunmamış şəxsin cinayət prosesinin məqsədləri baxımından, həmin prosesin həyata keçirildiyi dövr ərzində cinayət-prosessual hüquq və vəzifələrini müstəqil həyata keçirmək imkanına malik olmadığının müəyyən edilməsini nəzərdə tutur.

Şəxsin cinayət-prosessual fəaliyyət qabiliyyəti olmayan hesab edilməsinin prosessual mexanizmi ilə bağlı məsələyə gəldikdə isə sorğuda qeyd olunduğu kimi, təcrübədə mövcud olan yanaşmaya görə anlaqsız vəziyyətdə cinayət törətmiş və barəsində tibbi xarakterli məcburi tədbirlərin tətbiq edilməsi üzrə icraat başlanmış şəxslərin fəaliyyət qabiliyyəti olmayan hesab edilməsi üçün müstəntiq tərəfindən tərtib edilmiş protokol qərar qəbul edilməsi ilə əlaqədar ibtidai araşdırmanın aparıldığı yer üzrə fəaliyyət göstərən birinci instansiya məhkəmələrinə göndərilir və həmin məhkəmələr tərəfindən müvafiq qərarlar qəbul edilir. Zərər çəkmiş şəxslərə münasibətdə isə ailə üzvləri onların mülki qaydada fəaliyyət qabiliyyəti olmayan hesab edilməsi üçün məhkəməyə müraciət edir və məhkəmə tərəfindən müvafiq qərar qəbul edildikdən sonra istintaq orqanı qanunvericilikdə nəzərdə tutulmuş şəxslərdən birini zərər çəkmiş şəxsin qanuni nümayəndəsi qismində tanıyır.

Müəyyən məsələlərlə bağlı hüquq tətbiqetmə təcrübəsinin mövcud olmasına baxmayaraq, bu hal cinayət-prosessual fəaliyyət qabiliyyəti ilə bağlı qanunvericilikdəki boşluqların aradan qaldırılmasının labüdlüyünü istisna etmir. Belə ki, şəxsin cinayət-prosessual fəaliyyət qabiliyyəti olmayan hesab edilməsinin prosessual qaydalarının qanunvericiliklə müəyyənləşdirilməməsi hüquqi boşluğa səbəb olur. Qanunvericilikdə boşluq isə son nəticədə Konstitusiyada təsbit edilmiş müvafiq insan hüquq və azadlıqlarının həyata keçirilməsi üçün məhdudiyyət yarada bilər. Oxşar mövqe Konstitusiya Məhkəməsi Plenumunun “E.Axundovun məhkəməyə müraciət hüququnun pozulması barədə şikayətinə dair” 2023-cü il 6 oktyabr tarixli Qərarında da ifadə olunmuşdur.

Nəzərə alınmalıdır ki, göstərilən məsələ cinayət prosesi iştirakçılarının konstitusion hüquqlarına toxunmaqla yalnız həmin proses üçün hüquqi nəticələr yaratdığından, mahiyyət etibarı ilə mülki icraat qaydasında baxılan məsələ kimi qiymətləndirilməməlidir. Digər tərəfdən, Mülki Prosessual Məcəllənin 317.2-ci maddəsindən göründüyü kimi, psixi pozuntularına görə şəxsin fəaliyyət qabiliyyəti olmayan hesab edilməsi haqqında iş qaldırmaq üçün ərizə verə biləcək subyektlər sırasında şəxsin ailə üzvləri birgə yaşamasından asılı olmayaraq, yaxın qohumları (valideynləri, uşaqları, qardaş-bacıları), müvafiq icra hakimiyyəti orqanı (yerli icra hakimiyyəti orqanları), psixiatriya (psixonevroloji) müəssisəsi göstərilmiş, həmin siyahıda müstəntiq və ya prokuror öz əksini tapmamışdır. Həmçinin bu Məcəllənin 33-cü fəslinin müddəaları şəxsin mülki hüquqi fəaliyyət qabiliyyəti olmayan hesab edilməsi qaydalarını tənzimləsə də, həmin fəsildə fəaliyyət qabiliyyətinin sahəvi məhdudlaşdırılmasının, o cümlədən şəxsin yalnız prosesin aparıldığı dövr üçün cinayət-prosessual fəaliyyət qabiliyyəti olmayan hesab edilməsinin mümkünlüyünü nəzərdə tutan hər hansı tənzimləmə mövcud deyil.

Qeyd edilməlidir ki, cinayət prosesində yaranan zərurətlə əlaqədar cinayət prosesini həyata keçirən orqanın təşəbbüsü əsasında şəxsin ümumi mülki hüquqi fəaliyyət qabiliyyətindən məhrum edilməsi onun hüquqi statusuna əsassız və qeyri-mütənasib müdaxilə ilə nəticələnə bilər. Belə ki, şəxsin fəaliyyət qabiliyyəti olmayan hesab edilməsi onun müstəqil şəkildə hüquqi əhəmiyyətli hərəkətlər həyata keçirmək və qərarlar qəbul etmək imkanlarını (məsələn, nikaha daxil olmaq və əmək müqaviləsi bağlamaq) əhəmiyyətli dərəcədə məhdudlaşdırır. Halbuki, şəxsin cinayət-prosessual fəaliyyət qabiliyyəti olmadığının müəyyən edilməsində əsas məqsəd psixi və əqli vəziyyəti ilə əlaqədar onun məhz cinayət mühakimə icraatında hüquq və qanuni mənafelərinin müdafiəsini təmin etməkdir. Bu məqsədlə müqayisədə şəxsin fəaliyyət qabiliyyətinin zəruri həddi aşan şəkildə məhdudlaşdırılması, əksinə, onun hüquqlarının pozulmasına səbəb ola bilər.

O da vurğulanmalıdır ki, cinayət-prosessual fəaliyyət qabiliyyəti olmayan hesab edilmə cinayət prosesi iştirakçılarının şəxsi toxunulmazlıq, məhkəmə müdafiəsi və digər konstitusion hüquqlarına müdaxilə ilə nəticələndiyindən, belə müdaxilənin qanuniliyinin, əsaslılığının, mütənasibliyinin və məqsədəmüvafiqliyinin qiymətləndirilməsi mahiyyətcə məhkəmə nəzarətinin predmetinə uyğun gəlsə də, yuxarıda göstərildiyi kimi, Cinayət-Prosessual Məcəllədə bu məsələyə baxılmasının proseduru, aidiyyət qaydaları, prosessual müddətlər, qəbul edilən qərarlardan şikayət verilməsi, fəaliyyət qabiliyyətinin bərpası və digər zəruri qaydalar tənzimlənməmişdir.

Mövcud boşluğun məhkəmə nəzarəti ilə bağlı müddəaların analogiya üzrə tətbiq edilməsi vasitəsilə aradan qaldırılması isə müəyyən hallarda, xüsusilə də zərərçəkmiş şəxslərə münasibətdə hüquqlarının məhdudlaşdırılması ilə nəticələnə bilər ki, “Normativ hüquqi aktlar haqqında” Azərbaycan Respublikası Konstitusiya Qanununun 13.5-ci maddəsinə görə hüquqların məhdudlaşdırılması hallarında analogiyadan istifadə edilə bilməz. Məsələn, zərərçəkmiş şəxsin fəaliyyət qabiliyyəti ilə bağlı məsələnin həlli ilə əlaqədar məhkəmə-psixiatriya ekspertizasının keçirilməsi üçün stasionar müayinə aparılması məqsədilə tibb müəssisəsinə məcburi yerləşdirilməsinə zərurət yarandıqda, bu hal şəxsin azadlıq hüququna müdaxiləyə səbəb olur. Belə bir məhdudlaşdırmanın isə yalnız analogiyanın (Cinayət-Prosessual Məcəllənin 444.1.4-cü maddəsinin analogiyası) tətbiqi əsasında həyata keçirilməsi mümkün deyildir. Bu baxımdan, şəxsin hüquqlarına müdaxilənin xarakteri və ağırlığı nəzərə alınmaqla, müvafiq qaydaların qanunvericiliklə bilavasitə və dəqiq göstərilməsi zəruridir.

Qeyd edilməlidir ki, ümumi hüquqi tənzimləmə sistemində müəyyənlik, aydınlıq, hüquq normalarının birmənalı və ardıcıl olması tələbləri cinayət və cinayət-prosessual qanunvericilikləri çərçivəsində xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Cinayət-Prosessual Məcəllənin müddəalarının dəqiq və aydın olmasını tələb edən hüquqi müəyyənlik prinsipi hüququn aliliyinin ayrılmaz elementi olaraq, həm qanunvericilik, həm də hüquq tətbiqetmə fəaliyyətində, insan hüquqlarının səmərəli müdafiəsinin və prosessual ədalət prinsipinin təmin olunması üçün zəmanət yaradır (Konstitusiya Məhkəməsi Plenumunun “Azərbaycan Respublikası Cinayət-Prosessual Məcəlləsinin 107.4-cü maddəsinin Azərbaycan Respublikası Konstitusiyasının 60-cı maddəsinin I hissəsinə uyğunluğunun yoxlanılmasına dair” 2012-ci il 31 may tarixli Qərarı). 

Şəxsin cinayət-prosessual fəaliyyət qabiliyyəti olmayan hesab edilməsi qaydasının qanunverici tərəfindən aydın və dəqiq müəyyən edilməsi hüquqi müəyyənlik və qanunçuluq prinsiplərinin tələbləri ilə yanaşı, cinayət prosesi iştirakçılarının prosessual hüquq və azadlıqlarının səmərəli təmin edilməsi baxımından da əhəmiyyət kəsb edir.

Eyni zamanda, fəaliyyət qabiliyyəti olmayan hesab edilmə hüquq və azadlıqlara ciddi müdaxilə təşkil etdiyindən, bu müdaxiləyə zərurət yaranmadan şəxsin cinayət prosesində səmərəli iştirakını təmin edən alternativ hüquqi mexanizmlər də qanunverici tərəfindən müəyyən edilə bilər.

Konstitusiya Məhkəməsinin Plenumu sorğuda qeyd olunan, müxtəlif səbəblərdən sağlamlığını uzunmüddətli itirmiş (iflic olmuş, nitq və ya hərəkət qabiliyyətini itirmiş və digər) şəxslərlə əlaqədar vurğulamağı vacib hesab edir ki, bu vəziyyət heç də həmişə onların cinayət-prosessual fəaliyyət qabiliyyəti olmayan hesab edilməsinə əsas vermir. Yuxarıda qeyd edildiyi kimi, fəaliyyət qabiliyyətinin olmaması ruhi xəstəlik, müvəqqəti psixi pozuntu və ya əqli gerilik nəticəsində öz hərəkətlərinin mənasını başa düşmək və ya öz hərəkətlərinə rəhbərlik etmək imkanından məhrum olma ilə bağlıdır. Sadəcə iradənin ifadəsində fiziki çətinliklərin mövcudluğu isə özlüyündə şəxsin fəaliyyət qabiliyyəti olmayan hesab edilməsi üçün hüquqi əsas yaratmır.

Bu kimi hallarla bağlı qanunverici şübhəli və təqsirləndirilən şəxslərə münasibətdə müəyyən etmişdir ki, görmə, eşitmə və nitq qabiliyyəti tam məhdud olduğuna, danışmaq, eşitmək, görmək funksiyalarında digər ciddi pozuntular olduğuna, uzun sürən ağır xəstəliyinə, habelə əqli geriliyə, aşkar əqli zəifliyə və ya digər pozuntulara görə müdafiə hüququnu müstəqil həyata keçirə bilməyən şübhəli və ya təqsirləndirilən şəxs müdafiəçi ilə təmin olunmalıdır (Cinayət-Prosessual Məcəllənin 92.3.2-ci maddəsi).

Göründüyü kimi, belə hallarda təqsirləndirilən şəxsin müdafiəçi ilə təmin edilməsi imkanı müəyyənləşdirilsə də, zərərçəkmişlə bağlı qanuni nümayəndə və ya dəstək xarakterli digər hüquqi mexanizm nəzərdə tutulmamışdır.

Qeyd edilməlidir ki, təqsirləndirilən və zərərçəkmiş şəxslərin hər biri cinayət prosesinin iştirakçısı olsa da, prosessual statuslarının və prosesdə təmsil etdikləri maraqların fərqli olmasından irəli gələrək onlar üçün müxtəlif təminat və mexanizmlərin nəzərdə tutulması mümkündür. Xüsusilə, təqsirləndirilən şəxsin dövlət tərəfindən irəli sürülmüş ittiham qarşısında müdafiə hüququnun səmərəli həyata keçirilməsi üçün daha geniş hüquqi imkanlar nəzərdə tutula bilər.

Bununla belə nəzərə alınması vacibdir ki, zərərçəkmiş şəxs ittiham tərəfinə aid olmaqla, özünəməxsus prosessual hüquq və maraqlara malik müstəqil iştirakçıdır. O, cinayətin açılmasında, iş üzrə həqiqətin müəyyən edilməsində, təqsirləndirilən şəxsin ifşa olunmasında, onun əməlinin düzgün tövsif edilməsində və törədilmiş cinayətə görə ədalətli cəzanın təyin edilməsində maraqlı şəxs olmaqla yanaşı, təqsirləndirilən şəxsə qarşı duran tərəf qismində çıxış edir. Bu isə məhkəmədə işə baxılarkən çəkişmə və tərəflərin hüquq bərabərliyinin təmin edilməsini, onlara öz maraqlarını müdafiə etmək üçün kifayət qədər prosessual səlahiyyətlərin verilməsini tələb edir (Konstitusiya Məhkəməsi Plenumunun “Azərbaycan Respublikası Cinayət-Prosessual Məcəlləsinin 420.3-cü maddəsinə dair” 2002-ci il 19 aprel tarixli Qərarı).

Bununla belə, zərərçəkmiş şəxsə tanınan müvafiq hüquqlar onların səmərəli həyata keçirilməsi üçün real imkanın təmin olunmadığı halda yalnız formal xarakter daşımış olur. Odur ki, zərərçəkmiş şəxsin sağlamlıq vəziyyəti onun fəaliyyət qabiliyyəti olmayan hesab edilməsi üçün əsas yaratmasa da, prosessual hüquqlarını müstəqil şəkildə həyata keçirməsinə maneə təşkil etdiyi halda belə şəxslərin cinayət prosesində real və səmərəli iştirakını təmin etmək üçün alternativ hüquqi mexanizmlərin nəzərdə tutulması onların Konstitusiyanın 60 və 68-ci maddələri ilə bəyan edilmiş hüquqlarının təmin olunması baxımından məqsədəmüvafiq olardı.

Belə mexanizmlərə müxtəlif ölkələrin qanunvericiliyində də rast gəlinir. Məsələn, Litva Respublikasının qanunvericiliyinə görə müəyyən edilmiş qaydada fəaliyyət qabiliyyəti olmayan hesab edilməyən, lakin yaşına, əlilliyinə, xəstəliyinə və ya digər üzrlü səbəblərə görə qanunla verilmiş hüquqlarını lazımi qaydada həyata keçirə bilməyən şəxsin ailə üzvünə və ya yaxın qohumuna onun yazılı və ya şifahi müraciəti əsasında prokurorun qərarı və ya məhkəmənin qərardadı ilə qanuni nümayəndə qismində icraatda iştirak etməsinə icazə verilə bilər (Litva Respublikasının Cinayət-Prosessual Məcəlləsinin 53.4-cü maddəsi). Türkiyə Respublikasının Cəza Mühakiməsi Qanununa görə isə zərərçəkmiş şəxs on səkkiz yaşını tamamlamamışdırsa, kar və ya laldırsa, yaxud öz fikrini ifadə edə bilməyəcək dərəcədə xəstəliyi vardırsa və onun vəkili də yoxdursa, tələbi olmadan ona vəkil təyin edilir.

Göstərilənlərə əsasən Konstitusiya Məhkəməsinin Plenumu aşağıdakı nəticələrə gəlir:

- Cinayət-Prosessual Məcəllənin 92.4.8 və 100-cü maddələrinin tələbləri, eləcə də bu Qərarın təsviri-əsaslandırıcı hissəsində əks olunmuş hüquqi mövqelər nəzərə alınmaqla, həmin Məcəllənin 100.2.1-ci maddəsində göstərilən “Azərbaycan Respublikasının qanunvericiliyinə uyğun olaraq fəaliyyət qabiliyyəti olmayan hesab edilmiş şəxs” müddəası Azərbaycan Respublikasının mülki qanunvericiliyi ilə müəyyən edilmiş əsaslarla, mülki prosessual qanunvericiliyi ilə müəyyən olunmuş qaydada qəbul edilmiş və qanuni qüvvəyə minmiş məhkəmə qətnaməsi əsasında fəaliyyət qabiliyyətinin olmaması təsdiq edilmiş şəxsi nəzərdə tutur və belə qətnamə (şəxsin məhkəmə qaydasında təkrar fəaliyyət qabiliyyətli hesab edildiyi hal istisna olmaqla) cinayət prosesini həyata keçirən orqan tərəfindən zərərçəkmiş şəxsə, mülki iddiaçıya, şübhəli və təqsirləndirilən şəxsə, habelə mülki cavabdehə qanuni nümayəndənin təyin edilməsi üçün əsasdır.

- Konstitusiyanın 26, 60 və 68-ci maddələrinin, hüquqi müəyyənlik və qanunçuluq prinsiplərinin tələbləri, bu Qərarın təsviri-əsaslandırıcı hissəsində əks olunmuş hüquqi mövqelər və mövcud təcrübə nəzərə alınmaqla:

·     Cinayət-Prosessual Məcəllənin 100.3-cü maddəsində nəzərdə tutulan zərər çəkmiş şəxsin, mülki iddiaçının, şübhəli və ya təqsirləndirilən şəxsin və mülki cavabdehin məhkəmə qaydasında cinayət-prosessual fəaliyyət qabiliyyəti olmayan şəxs hesab edilməsinin və cinayət-prosessual fəaliyyət qabiliyyətinin bərpasının prosessual qaydalarının qanunvericiliklə müəyyənləşdirilməsi;

·     fəaliyyət qabiliyyəti olmayan hesab edilməsinə əsas verməyən sağlamlıq vəziyyətilə bağlı pozuntulara görə cinayət-prosessual hüquqlarını və vəzifələrini müstəqil həyata keçirə bilməyən zərərçəkmiş şəxslərin cinayət prosesində səmərəli iştirakını təmin edən müvafiq dəstək mexanizmlərinin cinayət-prosessual qanunvericiliyində müəyyənləşdirilməsi Azərbaycan Respublikasının Milli Məclisinə tövsiyə olunmalıdır.

Azərbaycan Respublikası Konstitusiyasının 130-cu maddəsinin IV və IX hissələrini, “Konstitusiya Məhkəməsi haqqında” Azərbaycan Respublikası Qanununun 60, 62, 63, 65–67 və 69-cu maddələrini, Azərbaycan Respublikası Konstitusiya Məhkəməsinin Daxili Nizamnaməsinin 41-1-ci maddəsinin I hissəsini rəhbər tutaraq, Azərbaycan Respublikası Konstitusiya Məhkəməsinin Plenumu

Q Ə R A R A   A L D I:

1. Azərbaycan Respublikası Cinayət-Prosessual Məcəlləsinin 92.4.8 və 100-cü maddələrinin tələbləri, eləcə də Azərbaycan Respublikası Konstitusiya Məhkəməsi Plenumunun bu Qərarının təsviri-əsaslandırıcı hissəsində əks olunmuş hüquqi mövqelər nəzərə alınmaqla, həmin Məcəllənin 100.2.1-ci maddəsində göstərilən “Azərbaycan Respublikasının qanunvericiliyinə uyğun olaraq fəaliyyət qabiliyyəti olmayan hesab edilmiş şəxs” müddəası Azərbaycan Respublikasının mülki qanunvericiliyi ilə müəyyən edilmiş əsaslarla, mülki prosessual qanunvericiliyi ilə müəyyən olunmuş qaydada qəbul edilmiş və qanuni qüvvəyə minmiş məhkəmə qətnaməsi əsasında fəaliyyət qabiliyyətinin olmaması təsdiq edilmiş şəxsi nəzərdə tutur və belə qətnamə (şəxsin məhkəmə qaydasında təkrar fəaliyyət qabiliyyətli hesab edildiyi hal istisna olmaqla) cinayət prosesini həyata keçirən orqan tərəfindən zərərçəkmiş şəxsə, mülki iddiaçıya, şübhəli və təqsirləndirilən şəxsə, habelə mülki cavabdehə qanuni nümayəndənin təyin edilməsi üçün əsasdır.

2. Azərbaycan Respublikası Konstitusiyasının 26, 60 və 68-ci maddələrinin, hüquqi müəyyənlik və qanunçuluq prinsiplərinin tələbləri və Azərbaycan Respublikası Konstitusiya Məhkəməsi Plenumunun bu Qərarının təsviri-əsaslandırıcı hissəsində əks olunmuş hüquqi mövqelər nəzərə alınmaqla:

-  Azərbaycan Respublikası Cinayət-Prosessual Məcəlləsinin 100.3-cü maddəsində nəzərdə tutulan zərər çəkmiş şəxsin, mülki iddiaçının, şübhəli və ya təqsirləndirilən şəxsin və mülki cavabdehin məhkəmə qaydasında cinayət-prosessual fəaliyyət qabiliyyəti olmayan şəxs hesab edilməsinin və cinayət-prosessual fəaliyyət qabiliyyətinin bərpasının prosessual qaydalarının qanunvericiliklə müəyyənləşdirilməsi;

- fəaliyyət qabiliyyəti olmayan hesab edilməsinə əsas verməyən sağlamlıq vəziyyətilə bağlı pozuntulara görə cinayət-prosessual hüquqlarını və vəzifələrini müstəqil həyata keçirə bilməyən zərərçəkmiş şəxslərin cinayət prosesində səmərəli iştirakını təmin edən müvafiq dəstək mexanizmlərinin cinayət-prosessual qanunvericiliyində müəyyənləşdirilməsi Azərbaycan Respublikasının Milli Məclisinə tövsiyə edilsin.

3. Qərar dərc edildiyi gündən qüvvəyə minir.

4. Qərar Azərbaycan Respublikasının rəsmi dövlət qəzetlərində və “Azərbaycan Respublikası Konstitusiya Məhkəməsinin Məlumatı”nda dərc edilsin, habelə Azərbaycan Respublikası Konstitusiya Məhkəməsinin rəsmi internet saytında yerləşdirilsin.

5. Qərar qətidir, heç bir orqan və ya şəxs tərəfindən ləğv edilə, dəyişdirilə və ya rəsmi təfsir edilə bilməz.

 Sədr                                                                                             Fərhad Abdullayev